Sociale platforms veranderen het werk van professionals ten goede, schreef Jos van der Lans. Maar volgens Tjerk Gualthérie van Weezel was hij minder vrolijk over nieuwe technologie geweest als hij naar websites als voorschotje.nl en saldodipje.nl had gekeken.

Politicus, onderzoeker en publicist Jos van der Lans is de dappere padvinder van de sociale sector. Gewapend met vergrootglas onderzoekt hij wat er groeit, bloeit en altijd maar weer boeit in het woud van het welzijnswerk. Op deze site doet hij daar regelmatig verslag van.

Zoals vorige maand: toen zag Jos van der Lans de kansen van de moderne informatietechnologie. Die gaat de sociale sector namelijk totaal hervormen, zo ziet hij. Grote hiërarchische organisaties zullen plaatsmaken voor plattere verbanden, met minder managers en autonomie voor de aangesloten hulpverleners.

Iemand die nu nog met veel aplomb roept dat technologie de wereld gaat veranderen, doet een beetje denken aan iemand die een dag nadat de Elfstedentocht is verreden trots vanaf het ijs roept dat het houdt. Maar dat terzijde, padvinders hebben nou eenmaal iets vrolijk naïefs.

Maar Van der Lans heeft natuurlijk wel gelijk: technologie verandert de samenleving, dus ook de sociale sector. Het nieuwe organisatiemodel bedreigt inderdaad de sloffende beleidsmedewerkers en managers die in hun vormeloze kantoorkolossen met ordners onder hun arm door lange gangen sloffen. En dat, daar heeft Van der Lans ook een punt, is een glorievol vooruitzicht.

Maar de invalshoek die hier gekozen wordt is toch teleurstellend en tekenend voor de introverte sfeer die de wereld van het maatschappelijk werk en aanverwante softe beroepen plaagt. Een groot sociaal vraagstuk als de impact van nieuwe technologie op het dagelijks leven wordt betrokken op de organisatie van welzijnsinstellingen. Die kant van de zaak wordt blijkbaar relevanter gevonden dan de vraag wat dit voor de inhoud van het werk betekent.

Wat te denken van online gok- en gameverslaving?
Had Van der Lans zijn vergrootglas op die kant van de ontwikkeling gericht, dan was zijn toon waarschijnlijk een stuk minder vrolijk geweest. Wat bijvoorbeeld te denken van de toenemende problemen met online gok- en gameverslaving? En de berg aan schulden die dergelijke verslaafden bekomen tegen woekerrentes bij malafide internetsites met vrolijke namen als voorschotje.nl en saldodipje.nl.

Daaruit volgt weer een volgend groot sociaal vraagstuk: mag er een database komen waarin alle schulden centraal geregistreerd worden? Banken, woningcorporaties, overheden en schuldhulpverleners schreeuwen om zo’n registratiesysteem. Oninbare schulden kosten de samenleving namelijk kapitalen en de schuldenaren een vreugdeloos leven. Maar het College Bescherming Persoonsgegevens houdt het tegen, het verdedigt de privacy en het recht om van je eigen leven een puinhoop te maken. Wat moet de doorslag geven?

Weinig vreugde van de automatisering voor middengroepen
Van der Lans had er bovendien voor kunnen kiezen zijn vergrootglas weg te stoppen en zijn verrekijker uit zijn tas te halen. Dan had hij wellicht gezien dat de denivellering in de wereld met een zorgwekkende snelheid groeit. De OESO publiceerde er vorig jaar nog een alarmerend verhaal over. De groep superrijken groeit, terwijl de middenklasse juist armer wordt.

Ook in Nederland gaat het de bovenkant van de arbeidsmarkt voor de wind, en blijft er aan de onderkant werk voor aspergestekers en schoonmakers. Maar de middengroep vangt de klappen op. Administratief medewerkers vliegen de laan uit, drukkers verliezen hun banen, een moderne postbode kan al lang geen gezin meer onderhouden. Hier heeft de automatisering weinig vreugde gebracht.

Je kunt je natuurlijk aansluiten bij Harry Jekkers die als ‘Koos Werkeloos’ declameerde: ‘Vaak zeggen mensen: ‘waar moet dat heen, straks doen computers al het werk alleen? Maar mensen, het gaat toch prima zo, gratis vrije tijd kado en dat is voor Koos geen problemo.’

Toch lijkt het erop dat de toenemende tweedeling wel degelijk een probleem is. De onzekerheid die de snelle veranderingen juist middengroepen heeft gebracht maakt het land nu al stuurloos. En het zal voor veel gezinnen ook een armoedig leven betekenen.

Misschien hoeft het niet zo te zijn. Maar voor een site over sociale vraagstukken lijkt het wel een relevante kwestie hoe maatschappelijk werkers, schuldhulpverleners verslavingszorgers of gezinscoaches dáár goed werk kunnen verrichten. Of ze dat in een platte netwerkorganisatie doen is dan vers twee.

Tjerk Gualthérie van Weezel is economieredacteur bij de Volkskrant.

Deel met anderen

Miljoenen Europese jongeren zijn werkloos. Ook al doet Nederland het relatief goed, ook hier verslechtert het perspectief. Daarover is het veel te stil in Nederland. In het huidige overheidsbeleid is er geen aandacht voor om jongeren aan kwalitatief goede banen te helpen.

Onlangs heeft de Europese Commissie de noodklok geluid over de torenhoge jeugdwerkloosheid. Maar liefst vijf miljoen Europese jongeren onder de 25 jaar zijn op zoek naar werk. De Europese jeugdwerkloosheid is daarmee 22 procent, maar kent uitschieters naar 48,9 procent in Spanje, 45,1 procent in Griekenland en 30,2 procent in Ierland (cijfers van Eurostat oktober 2011). Er zijn dus landen waar bijna de helft van de jongeren geen werk kan vinden. Niet alleen voor de Europese Commissie is dit onacceptabel, ook de Europese Raad heeft eind januari een verklaring uitgegeven om tot groeivriendelijke consolidatie en baanvriendelijke groei te komen, waarin meer banen voor jongeren een kernthema is.

Hoewel de EU deze baangroei wel iets kan stimuleren, komt het vooral op de sociale partners en de lidstaten aan om jongeren een beter perspectief te bieden. In Nederland wordt de arbeidsmarktpositie van jongeren intussen nauwelijks aan de orde gesteld. Enerzijds doet Nederland het relatief goed met een jeugdwerkloosheidscijfer van ‘slechts’ 8,2 procent. Anderzijds zijn er arbeidsmarkttrends die ook voor de Nederlandse jeugd het arbeidsmarktperspectief verslechteren. De vraag is of het huidige beleid de juiste prioriteiten stelt.

Aandacht voor jongeren in Europees beleid
De Europese aandacht voor jeugdproblematiek is niet nieuw. Al voor het uitbreken van de financiële en economische crisis zijn er initiatieven ontplooid om de positie van jongeren te verbeteren, bijvoorbeeld in het Europees pact voor de jeugd (2005) waarin arbeid, onderwijs en de combinatie van arbeid en zorg centraal stonden. Ook binnen de ‘Europa 2020 strategie’ is ‘jeugd in beweging’ een speerpunt. Het recente besluit van de Raad vergroot wel de druk op lidstaten om snel tot actie over te gaan. Het verlangt dat lidstaten in hun komende Nationale Hervormingsprogramma concrete maatregelen presenteren in de vorm van een nationaal banenplan.

Schoolverlaters moeten onder meer binnen enkele maanden een kwalitatief goede baan aangeboden krijgen, een plek in het voortgezet onderwijs, een plaats in het leerlingstelsel of een stageplek. Het besluit van de Raad gaat evenwel verder dan het benoemen van beleidsprioriteiten. Lidstaten met de hoogste jeugdwerkloosheid krijgen toegang tot Europese fondsen om jongeren aan een baan of opleiding te helpen en ook het Europees Sociaal Fonds wordt aangewend voor leerlingprojecten en ondersteuning voor jonge startende ondernemers. Daarnaast zal de EU de mobiliteit van studenten beter ondersteunen. Het vergroot het aantal plaatsingen in bedrijven in het kader van het Leonardo da Vinci-programma en is van plan grensoverschrijdende arbeidsmobiliteit aan te moedigen door betere wederzijdse erkenning van beroepskwalificaties en pensioenrechten voor migrerende werknemers.

Blinde vlekken in beleidsinitiatieven
De grote aandacht van de EU voor de positie van jongeren is, mede gezien de werkloosheidscijfers, meer dan noodzakelijk. Voorkomen moet worden dat er een verloren generatie ontstaat die ongewild langdurig buiten de arbeidsmarkt verkeert. Zeker met het oog op de vergrijzing is het zaak om alle jongeren die willen werken een duurzame plek op de arbeidsmarkt te bieden. Daarbij is een baan met toekomstperspectief minstens zo belangrijk als goede scholing.

Maar ondanks de recente aandacht voor kwaliteitsbanen, wordt er in EU-beleid nog te vaak de nadruk gelegd op nog meer scholing, terwijl de duurzame inclusie van jongeren in de arbeidsmarkt veel minder aandacht krijgt. Hoewel scholing en het behalen van een diploma de kansen op de arbeidsmarkt vergroten, is scholing alléén niet de oplossing. Ook de stap van school naar werk en de stap van tijdelijk naar vast werk moet goed verlopen. Wat heb je immers aan een hoge opleiding als het je geen of een slechte baan oplevert? Zelfs voor hoogopgeleide jongeren is werkloosheid en tijdelijke arbeid een probleem. In Spanje is bijvoorbeeld 27,4 procent van de hoogopgeleide jongeren (15-24 jaar oud) werkloos en zelfs in de leeftijdsgroep van 25-29 jaar kan 17,8 procent van de hoogopgeleide Spaanse jongeren geen werk vinden (Eurostat data 2010).

Ook in Nederland, waar de jeugdwerkloosheid relatief laag is, blijft het perspectief voor veel jongeren wankel door een aaneenschakeling van tijdelijke contracten. De laatste cijfers in het rapport Employment and Social Developments in Europe 2011 van de Europese Commissie tonen aan dat in 2010 meer dan 60 procent van de Nederlandse jongeren tot 35 jaar bij het aangaan van een contract een tijdelijke aanstelling kreeg. Daarnaast geeft een derde van de Nederlanders met een tijdelijk contract aan geen vaste aanstelling te kunnen vinden. Het wordt steeds moeilijker om een vast contract te bemachtigen. Daarmee wordt ook de toegang tot rechten en voordelen die met een vast contract samenhangen, steeds verder uitgesteld. Dit leidt met name tot problemen wanneer ‘jongeren’ dergelijke zekerheden wel nodig hebben, bijvoorbeeld omdat ze een gezin willen stichten. In 2010 had 20 procent van de Nederlandse werkende jongeren van 30 jaar een tijdelijke aanstelling.

Hiermee komen we op nog een blinde vlek in het EU-beleid. Aandacht voor jongeren betreft meestal de fase van het volgen van onderwijs en de stap naar de eerste baan, grofweg de leeftijd van 15 tot 25 jaar. Veel minder aandacht is er voor de ‘oudere jongere’ die op weg is een zelfstandig bestaan op te bouwen en een gezin te stichten, zeg: de leeftijd tussen 25 en 35 jaar. Juist deze groep zit in een levensfase waarin inkomenszekerheid en baan- of werkzekerheid belangrijk zijn.

Nederlandse uitdagingen
Tot nu toe is het in Nederland akelig stil wat betreft de arbeidsmarktpositie van jongeren. De ad hoc SER-commissie ‘Toekomstige Arbeidsmarktpositie Jongeren’, opgericht in het najaar van 2009, heeft nog steeds geen advies uitgebracht. Het Actieplan Jeugdwerkloos is in 2011 afgelopen en wordt voorlopig niet verlengd. Daarnaast lijkt ook in Nederland het beleid hoofdzakelijk gericht te zijn op scholing, zoals het terugdringen van voortijdig schoolverlaten en het creëren van stageplekken.

Aandacht voor de inclusie in kwalitatief goede banen, zoals hierboven bepleit, is een discussie die de overheid aan de sociale partners lijkt over te laten. Daarnaast wil de overheid flexwerk eerder stimuleren dan indammen, en oppert ze bijvoorbeeld om een tijdelijk contract langer dan drie jaar te laten duren. Ook voor de overstap van tijdelijk naar vast werk lijkt geen aandacht te zijn. Er wordt stilzwijgend vanuit gegaan dat de meeste mensen uiteindelijk vanzelf een goede positie weten te bemachtigen op de arbeidsmarkt. Wat de effecten zijn van het langdurig verkeren in tijdelijk werk blijft onbesproken.

Ook is het oprichten van voorzieningen voor langdurig flexwerkers nauwelijks een onderwerp van discussie, bijvoorbeeld om te garanderen dat ook flexwerkers kunnen investeren in een leven lang leren. Of in het dichten van hun gaten in pensioenopbouw, om ze te steunen bij baan-naar-baan-transities, ze toegang te verschaffen tot sociale zekerheid, en bij te staan met het afsluiten van hypotheken.

Het wordt tijd dat in Nederland de discussie geopend wordt over het wankele arbeidsmarktperspectief van jongeren. Daarmee doet Nederland niet alleen jongeren een plezier, maar zorgt het ook voor een nieuwe generatie die op eigen benen kan staan en daarmee een bijdrage kan leveren aan samenleving en economie.

Sonja Bekker is onderzoeker bij ReflecT van de Tilburg University.

Foto: Bas Bogers

Deel met anderen

Gezond eten kun je aan mensen overlaten of je kunt hardhandig ingrijpen. Nudging is een redelijk alternatief. Voeding kent echter weinig succesvolle nudges; we worden weliswaar overladen met informatie

De moderne voedselomgeving wordt ‘obesogeen’ (of dikmakend) genoemd omdat er op iedere plaats en op ieder moment van de dag ongezond en calorierijk eten te verkrijgen is – in flinke porties bovendien. Het gevolg is dat mensen meer eten dan goed voor ze is en dat inmiddels ruim de helft van de Nederlandse bevolking te dik is.

Voeding kent weinig succesvolle nudges
De roep om maatregelen om de effecten van de obesogene omgeving terug te dringen is groot. Een maatregel die op veel bijval kan rekenen is om mensen te stimuleren om gezondere keuzes te maken (zie bijvoorbeeld het artikel van Krispijn Faddegon op deze site), helaas in de meeste gevallen zonder concrete aanwijzingen hoe ze dat zouden moeten doen. Zo benadrukt minister Schippers bij herhaling dat de burger zelf verantwoordelijk is voor het consumeren van gezond voedsel, maar laat in het midden hoe ze dat voor elkaar moeten krijgen in een omgeving die vergeven is van ongezond voedsel.

Gelukkig bestaan er nudges ofwel subtiele aanpassingen in de omgeving die ervoor zorgen dat de gezonde keuze de vanzelfsprekende keuze wordt zonder dat mensen er veel moeite voor moeten doen. Nudges zijn het redelijke alternatief tussen enerzijds de verantwoordelijkheid voor gezond eten volledig bij de burger leggen, zoals onze minister doet, en anderzijds hardhandig in te grijpen in de omgeving door bijvoorbeeld ongezond voedsel te verbieden (een maatregel die bij voorbaat al tot mislukken gedoemd lijkt).

Over nudges wordt te licht gedacht
Net als vele anderen zijn wij enthousiast over het idee van nudges als middel om mensen te helpen bij het maken van gezonde keuzes, maar tegelijkertijd denken we dat er soms wat te licht gedacht wordt over wat nu precies een goede nudge is. Op papier is het duidelijk: een goede nudge maakt de gezonde keuze de meest voor de hand liggende keuze zonder dat het de autonomie van mensen aantast. De praktijk is helaas iets weerbarstiger.

Op het gebied van eten zijn er maar weinig succesvolle nudges bekend. Dat is opvallend, want juist als het gaat om eten is er een voor de hand liggende nudge die tot nu toe over het hoofd is gezien: de normen die wij met elkaar delen over wanneer en waar het gepast is om te eten. We worden overladen met informatie wat en hoeveel we moeten eten, maar zelden hoor je iets over wanneer en waar je zou moeten eten. Dat is opvallend want onze omgeving is niet alleen dikmakend omdat er veel en ongezond eten is, maar ook (en misschien wel vooral) omdat er altijd en overal eten is.

Door ontbreken van regels zijn mensen aan zich overgeleverd
Regels over wat en hoeveel je zou moeten eten, zijn er genoeg (ook al houdt niet iedereen zich daaraan), maar duidelijke normen over wanneer en waar je wel of niet moet eten ontbreken of zijn onduidelijk. De regels die we hanteren, dateren nog uit de tijd dat er niet op elke hoek van de straat iets te eten was; en zijn derhalve niet toegesneden op de situatie waarin we ons nu bevinden. Een simpel voorbeeld van een achterhaalde norm kennen we allemaal uit onze kindertijd: ‘niet snoepen vlak voor het avondeten’ was een duidelijke en gemakkelijke manier om ervoor te zorgen dat je niet met een volle buik aan tafel ging (al vonden we dat als kind misschien onredelijk).

Ondanks zijn eenvoud en elegantie is de regel van niet snoepen voor het avondeten vandaag de dag niet toepasbaar omdat bijvoorbeeld onduidelijk is hoe laat het avondeten gaat plaatsvinden of omdat onduidelijk is welk soort eten we nu eigenlijk rekenen tot de categorie snoep. Het gevolg van het ontbreken van regels over waar en wanneer het gepast is om te eten, is dat mensen aan zichzelf overgeleverd zijn en van moment tot moment zelf moeten beslissen of het nu wel of niet een geëigend moment is om iets te eten.

Keuzes maken, zo leert psychologisch onderzoek, kost energie; en teveel keuzes maken put mensen uit – met als gevolg dat ze doen wat het dan meest voor de hand ligt. En bij gebrek aan duidelijke normen is de meest voor de hand liggende keuze het lekkere eten dat voor het grijpen ligt. Juist omdat eten vaak zo gedachteloos plaatsvindt, is het goed dat we weer afspraken met elkaar maken over hoe het hoort als het gaat om eten.

Een Big Mac als ontbijt is niet helemaal gepast
We willen geen spruitjeslucht verspreiden, maar het lijkt ons niet helemaal gepast als iemand ‘s ochtends om 10 uur een Big Mac wegwerkt als tussendoortje of een literbak ijs wegsmikkelt in de bioscoop. Wij pleiten er dus voor om nieuwe eetregels te maken die meer recht doen aan onze veranderde eetomgeving en duidelijk aangeven waar en wanneer het gepast is om te eten. Geen regels die de overheid of gezondheidsbevorderaars ons opleggen, maar regels die we zelf bedenken, waar we helemaal achter staan, en die simpel zijn om toe te passen.

Wat die  regels inhouden? Dat is niet aan ons om te bepalen. We willen dan ook oproepen tot het verzamelen van eetregels, ongeveer zoals de Amerikaanse journalist Michael Pollan in zijn blog voor de New York Times heeft gedaan. Dat leidde tot fraaie staaltjes van simpele regels die mensen bedacht hadden om te overleven in de obesogene voedselomgeving. Wat te denken van ‘Niet je zelf volgooien als je de auto voltankt’ of ‘Eet geen eten dat je grootmoeder niet als zodanig zou herkennen’.

Dit soort regels lijkt vooral grappig, maar laat ook duidelijk zien dat er een grote behoefte is aan heldere vuistregels om op cruciale momenten niet te bezwijken voor verleidelijk maar ongezond voedsel. De Nederlandse equivalenten laten zich raden. Wat te denken van ‘Eén koekje bij de koffie’ (ook al vindt prinses Maxima dat niet gastvrij) of  ‘Alleen chips op zaterdagavond’. Het hoeft allemaal niet groots en meeslepend te zijn; kleine ingenieuze regels die het leven van alledag gemakkelijker maken, zijn voldoende om mensen weer greep te geven op hun eetgedrag zonder dat het ze moeite kost.

Wie neemt het voortouw om moderne (en gezonde!) varianten te verzinnen op ‘woensdag-gehaktdag’? Bij De Wereld Draait Door zijn ze dol op canons. Misschien kunnen ze daar het initiatief nemen om een catalogus aan te leggen van moderne eetregels die Nederlanders nudgen tot de gezonde keuze.

Denise de Ridder, Emely de Vet, Marijn Stok en Marieke Adriaanse zijn als psycholoog verbonden aan de Universiteit Utrecht. Meer lezen: Denise de Ridder (2012, 2e druk). De grote voedselverleiding. Over de psychologie van het eten. Uitgeverij Bert Bakker. Zie ook: www.selfregulationlab.nl

Deel met anderen

Beleidsmakers denken dat de informatie die ze verstrekken makkelijk te vinden is. Maar ouders doen vrijwel geen beroep op informatie van de Onderwijsinspectie om de onderwijskwaliteit op de (basis-)school van hun kinderen te controleren. Ze vinden ook dat ze weinig invloed hebben op de kwaliteit van de school.

Ons onderzoek onder 25 verschillende basisscholen toont aan dat ouders de informatie van de Inspectie van het Onderwijs nauwelijks gebruiken om de kwaliteit van de school van hun kind te controleren. Opvallend veel ouders zeggen dat die gegevens hen niet veel zeggen.

Schooldirecteuren en schoolleidingen maken wel gebruik van de door de inspectie verzamelde gegevens bij het vaststellen van hun beleid. Bij (zeer) zwakke scholen gebeurt dat in de vorm van een ‘reactieve reflex’: in een poging om het negatieve stempel van de Inspectie kwijt te raken, pakken ze de geconstateerde tekortkomingen aan. Scholen die het beter doen, integreren de Inspectienormen in hun documenten en systemen van kwaliteitsbewaking doorgaans vanuit een proactieve strategie.

Inspectie richt zich te veel op cognitieve resultaten
Anders dan ouders maken schoolleiders wel gebruik van de informatie, maar zijn ze niet altijd tevreden over de manier waarop de gegevens zijn verzameld. De inspectie zou zich bij haar kwaliteitstoets vrijwel exclusief richten op cognitieve opbrengsten (smalle benadering van kwaliteit). Volgens de directies en het management moet een basisschool ook aandacht hebben voor de creatieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen. En hoewel die aspecten doorgaans moeilijker zijn te meten, moet de Inspectie deze ook meerekenen omdat ze passen in een breed kwaliteitsoordeel. Onderwijskwaliteit omvat meer dan gekwantificeerde opbrengstcijfers.

Een andere kritiek van de directies en het management richt zich op het gewicht van de inspectiebevindingen. Volgens de geïnterviewde directeuren en schoolmanagers zijn het momentopnamen en zeggen ze niets over de tussentijdse vooruitgang die scholen boeken. Ook vinden zij dat de lijst met zwakke scholen niet als ‘afrekenmechanisme’ mag fungeren. Zij stellen dat achter cijfers doorgaans een genuanceerd verhaal schuil gaat en dat de Inspectie van het Onderwijs meer oog zou moeten hebben voor scholen die het goed doen (‘excellente scholen’). Er zijn overigens scholen die bewust hogere ambities nastreven dan de Inspectie van het Onderwijs als norm hanteert. De scholen anticiperen daarmee op (verwachte) normverzwaringen.

‘Naming and faming’
Verreweg de meeste ouders van de onderzochte basisscholen geven aan dat ze het waarderen dat er een Inspectie van het Onderwijs bestaat die de kwaliteit van het onderwijs bewaakt. Die bevinding is des te interessanter omdat ouders ook zeggen dat ze weinig invloed hebben op het kwaliteitsbeleid van de school van hun kinderen. De ouders geven daar een aantal redenen voor.

Ten eerste  noemen ze hun grote afhankelijkheid van de door anderen aangereikte gegevens. En ten tweede, en daarmee samenhangend, vinden de ouders dat ze een informatieafstand hebben ten opzichte van personeel, directie en management. En ten slotte, stellen de ouders dat de medezeggenschapsraad soms te laat bij de besluitvorming wordt betrokken. Dat laatste roept bij veel ouders een gevoel van ‘nakaarten’ op. Dit is een relevante observatie in het licht van het door de overheid beoogde partnerschap tussen scholen en ouders: dat veronderstelt tenslotte een gelijkwaardige relatie en informatiepositie van partijen.

Inspectie moet nadenken over andere manier om gegevens te presenteren
Een belangrijke conclusie van ons onderzoek is dat de verwachtingen die beleidsmakers hebben over het openbaar maken van kwaliteitsinformatie niet strookt met de werkelijkheid. Ouders gebruiken zoals gezegd de gepubliceerde kwaliteitsinformatie nauwelijks in hun keuze voor een bepaalde school. Dat betekent dat ze minder rationeel handelen dan we veronderstellen.

Als de inspectie het belangrijk vindt dat deze informatie ouders wel bereikt, dan moet ze nadenken over andere manieren waarop ze die informatie voor het voetlicht zou kunnen brengen. Wellicht is het een idee om de website van basisscholen te gebruiken om Inspectiegegevens prominenter onder de aandacht van ouders te brengen. Daarbij is het van groot belang dat niet alleen negatieve resultaten, maar ook goede prestaties van scholen over het voetlicht worden gebracht (‘naming and faming’). Dat biedt een wenkend perspectief voor scholen die de lat hoger willen leggen.

Victor Bekkers is hoogleraar Bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

Deel met anderen

De verknipte dienstverlening op het spoor illustreert de behoefte aan nieuwe besturingsvormen in de publieke sector. Door een te grote nadruk op efficiency raakt de samenhang tussen de opgeknipte onderdelen verloren. Meer toezicht en controle zullen daar weinig aan kunnen veranderen. Regionale verantwoordelijkheden wel.

Afgelopen weken werden de treinreizigers volop geconfronteerd met de jaarlijkse dip in de dienstverlening op het spoor. Sneeuw en vrieskou waren het spoorsysteem wederom de baas en dat ging gepaard met het eveneens jaarlijkse terugkerende zwartepieten tussen dienstverlener NS en Infrastructuurbeheerder Prorail. Dit jaar in de vorm van een heuse catfight tussen directeuren Ingrid Thijssen (NS) en Marion Gout (Prorail).

Doordat de zorg voor het spoor is opgeknipt tussen NS en Prorail lijkt het Nederlandse railsysteem kwetsbaarder te zijn dan waar dat niet is gebeurd, zoals in Duitsland en Zwitserland. Dit opknippen hebben we te danken aan het streven naar efficiency, resultaatgericht werken, verzelfstandiging en marktwerking, waar onze bestuurders en politici zich in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw door lieten leiden.

De gevolgen beperken zich niet tot de railsector. Op tal van terreinen van publieke dienstverlening treffen we praktijken aan die ‘verknipt’ overkomen. Recent werd melding gemaakt van de grote financiële risico’s waarmee directeur Erik Staal woningcorporatie Vestia aan de rand van de afgrond bracht. De week ervoor berichtten de media over te dure dienstreizen van het college van bestuur van de Technische Universiteit Delft. Incidenten die naadloos in de rij passen van eerdere berichten over mislukte vastgoedavonturen van onderwijs- en zorginstellingen die de kerntaken van deze organisaties bedreigden, het lichtvaardig uitreiken van diploma’s door hogeschool Inholland, te hoge salarissen van bestuurders en managers in verzelfstandigde overheidsdiensten, enzovoorts.

De mantra’s van het NPM
Politici en bestuurders hebben zich in de afgelopen decennia laten verleiden door de mantra’s van het uit de Anglosakisische wereld overgewaaide New Public Management (NPM). Namelijk dat de inefficiëntie van de overheid bestreden kan worden door het opknippen van voorheen binnen overheidsbureaucratieën geïntegreerde dienstverlening, bijvoorbeeld door verzelfstandiging of privatisering van overheidsonderdelen. En dat de overheid bestuurd kan worden door uit het bedrijfsleven geleende managementinstrumenten zoals contracten, aanbestedingen, prestatiesturing en benchmarking. Maar, zoals Lodewijk Asscher het vorig jaar in zijn verontwaardiging over de gang van zaken bij Inholland zei, publieke dienstverlening organiseer je niet als een koekjesfabriek. De vraag is dan natuurlijk: hoe wel?

Simpelweg terugkeren naar de situatie van voor de komst van het NPM, naar de bureaucratische organisatiewijze van de verzorgingsstaat waarbij iedereen over één kam werd geschoren, lijkt niet te passen bij het complexe karakter van de hedendaagse netwerksamenleving met zijn sterke mate van individualisering. En het zou het probleem van de kosten van de verzorgingsstaat niet oplossen. Er is echter nog een reden waarom we niet terug moeten willen.

Opknippen is niet alleen slecht nieuws
Het NPM is niet alleen een verhaal van louter slecht nieuws: evaluatieonderzoek laat zien dat het ook heeft geleid tot vernieuwingen die zowel de efficiency als de kwaliteit van de dienstverlening ten goede zijn gekomen. Een voorbeeld zijn de prestaties van de aanbestede regionale bus- en treindiensten. Regionale spoorvervoerders, zoals Arriva en Veolia, zijn erin geslaagd de spoorlijnen aan de randen van het hoofdrailnet die de NS als onrendabel afdankte, nieuw leven in te blazen.

Aandacht voor efficiency en bedrijfsmatig werken is dus niet per definitie verkeerd. Het gaat pas fout als deze werkwijzen te monomaan worden toegepast en publieke waarden zoals kwaliteit, betrouwbaarheid, toewijding en de behoefte aan samenhang naar de achtergrond verdwijnen. Want vaak wordt er in de dienstverlening geknipt zonder dat men zich bewust is van de afhankelijkheidsrelaties die daardoor ontstaan. Complexe publieke dienstverlening vereist dat deze relaties worden gecoördineerd. Waar geknipt wordt, moet ook worden geplakt. Bij de dienstverlening op het spoor is men daar onvoldoende in geslaagd. Ook in andere sectoren van dienstverlening is coördinatie een probleem. In de jeugdzorg laten schrijnende gevallen als het meisje van Nulde laten zien waar verknipte zorg toe leidt.

Controle en toezicht is foute reactie op verknipt bestuur
Maar het gaat ook fout als de reactie op verknipt bestuur alleen bestaat uit het versterken van toezicht en controle van bovenaf. Dat gaat de samenwerking tussen bij dienstverlening betrokken partijen niet verbeteren. Daarnaast leidt het tot een cultuur van wantrouwen waarbij managers en dienstverleners niet de ruimte krijgen om in samenspel dienstverlening op de individuele gevallen af te stemmen.

Natuurlijk kan het creëren van checks and balances door verbeterd toezicht een deel van de oplossing zijn. Het had het solistische optreden van Erik Staal bijvoorbeeld kunnen voorkomen en zijn ondernemingsdrift kunnen matigen en in juiste banen kunnen leiden. Maar minstens zo belangrijk is dat organisatie- en sturingswijzen dienstverleners de ruimte en het vertrouwen geven. Zodat zij op basis van hun professionele competenties samenwerking met andere partijen kunnen zoeken en dienstverlening op individuele gevallen af kunnen stemmen. Zonder dat dit in vrijblijvendheid ontaardt.

Er is behoefte aan innovatieve sturingswijzen
Op de keper beschouwd is er dus behoefte aan sturingwijzen die hiërarchische coördinatie en het NPM-achtige streven naar efficiency weten te combineren met het stimuleren van horizontale afstemming tussen en improvisatie door partijen in het netwerk rond dienstverlening: bestuurders, managers, dienstverleners, gebruikers en in toenemende mate ook vrijwilligers. Een dergelijke werkwijze wordt in de Engelstalige literatuur ‘New Public Governance’ genoemd. Het zou nog wel eens het Rijnlandse antwoord op het Anglosaksische New Public Management kunnen zijn; een antwoord dat opvallend genoeg ook in Angelsaksische landen omarmd lijkt te worden.

Voorbeeld van een dergelijke innovatieve manier van werken is het voornemen van de gemeente Rotterdam om in het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) gebiedsgericht aan te besteden. Consortia worden uitgenodigd te bieden op de regie binnen een wijk van verschillende WMO-gerelateerde diensten, zoals huishoudelijke hulp, zorg voor dak- en thuislozen, vrouwenopvang en bestrijding van huiselijk geweld. Deze werkwijze lijkt precies het streven naar het combineren van doelmatigheid en samenhang te belichamen waar het in New Public Governance om draait.

In dit kader stel ik in mijn inaugurale rede voor om de verantwoordelijkheid van de NS voor de stoptreinen naar provincies en kaderwetgebieden te decentraliseren. Private spoorvervoerders zouden hier door middel van regionetten een rol in moeten kunnen spelen, zoals ze zelf vorig jaar al aan de minister voorstelden in hun Nieuwe Spoorplan. Dat zou het namelijk mogelijk maken om binnen nationaal te stellen kaders regionaal te differentiëren. Het spoorvervoer wordt zo beter op de regionale behoeften afgestemd en de samenhang kan worden geborgd door gebiedsgerichte concessies en op samenwerking gerichte contractvormen.

Deze nieuwe organisatie- en besturingswijzen vergen verdere uitwerking, experimenten en onderzoek. In de bestuurskunde wordt dit wel aangemerkt als dé opgave waar praktijk én onderzoekers de komende jaren voor staan. Temeer daar de overheid op tal van beleidsterreinen zal willen bezuinigingen en daarbij ingrijpende aanpassingen niet schuwt. De vraag naar hoe het streven naar efficiency gecombineerd kan worden met de roep om kwaliteit is dus actueler dan ooit.

Dit opiniestuk is geschreven door prof. dr. Joop Koppenjan, hoogleraar Bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, naar aanleiding van zijn oratie: ‘Het verknipte bestuur. Over efficiency, samenhang en toewijding bij publieke dienstverlening, Uitgeven door Eleven International Publishing, Den Haag, 2012.

Foto: Bas Bogers

Deel met anderen

Het persoonsgebonden budget (pgb) geeft zorgvragers meer macht om hun zorg in te richten zoals zij dat zelf willen. Dat was tenminste de bedoeling. Maar: het pgb blijkt zeer weinig effect te hebben gehad op de wijze waarop zorgprofessionals te werk gaan. Hoe kan dat?

Nog niet zo heel lang geleden was men voor thuiszorg aangewezen op één thuiszorgorganisatie. Per gebied had zo’n organisatie tot 1995 het monopolie, en hadden cliënten weinig te kiezen. Als ze ontevreden waren met de zorg, bijvoorbeeld omdat ze niet op de door hen gewenste tijd geholpen konden worden, konden ze nauwelijks naar een andere aanbieder. Ook het vermeende paternalistische gedrag van zorgprofessionals leidde tot onvrede onder cliënten. Toen de zorg ook nog eens steeds duurder werd en de overheid haar heil zocht in het neoliberalisme om de kosten in de hand te houden, was de tijd rijp voor de ontwikkeling van het pgb.

De verwachting was dat de zorg door het pgb meer vraaggestuurd zou worden. Niet de mogelijkheden van de zorgverlener, maar de wens van de cliënt zou centraal staan. Als de zorgverlener niet aan die wensen zou kunnen voldoen, dan zou de cliënt makkelijk een andere aanbieder kunnen zoeken. Immers: wie betaalt, bepaalt. Zzp’ers boden massaal hun diensten aan en bemiddelingsorganisaties schoten uit de grond. Ook reguliere thuiszorgorganisaties gingen diensten aanbieden aan pgb-cliënten.

Maar welke invloed heeft het pgb nu gehad op het werk van verzorgenden in de thuiszorg? Hebben zorgvragers de mogelijkheid gekregen om de zorg zo in te richten als ze zelf willen? Voor mijn onderzoek bevroeg ik dertien verzorgenden uit zes verschillende zorgorganisaties. Al die verzorgenden werkten in de thuiszorg en hadden minstens één pgb-cliënt en één cliënt die rechtstreeks via de AWBZ zorg krijgt, de zogenoemde zorg in natura-cliënt. Daaruit blijkt dat het pgb weinig invloed heeft op verzorgenden in de thuiszorg.

Regels en hiërarchie
De voornaamste reden voor die geringe verandering is de bureaucratie bij thuiszorgorganisaties. Door de regels en de bestaande hiërarchie heeft een pgb-houder niet meer invloed op het inrichten van zijn zorg in een reguliere thuiszorgorganisatie dan een zorg in natura-cliënt.

De belangrijkste regel die in de weg zit, en die ook het meeste frustratie oplevert onder cliënten, bepaalt hoe werkroosters gemaakt worden. Cliënten hebben zo hun ideeën over het tijdstip waarop ze geholpen willen worden en hoe laat de verzorgende dus moet komen. Maar de planner, vaak ook een manager, bekijkt wat er moet gebeuren bij elke cliënt en welke prioriteit dat heeft. Op basis van voornamelijk medische regels wordt dan het rooster gemaakt. Zo worden mensen met vroege medicijntijden en mensen met steunkousen als eerste geholpen, daarna degenen die vroeg geholpen willen worden en pas dan volgt de rest.

Die medische noodzaak heeft ook te maken met het principe van gelijkheid, dat erg belangrijk is voor verzorgenden. Zoals een van hen het verwoordt: ‘Iedereen heeft het recht op dezelfde zorg, dus je moet geen onderscheid maken. Het gaat – en dat is hoe het moet zijn – om de cliënt, en de behoeftes die een cliënt heeft.’

Behoeftes zijn vooral medische behoeftes
Als verzorgenden over behoeftes spreken, worden vooral medische behoeftes bedoeld. Er wordt wel erkend dat cliënten ‘als mens’ behoeftes hebben, zoals lekker vroeg opstaan zodat de hele dag nog over is om dingen te doen, maar medische behoeftes gaan voor. Ook als pgb-cliënten aangeven dat zij hun medische behoeftes zelf minder belangrijk vinden, hebben verzorgenden moeite om daarin mee te gaan. De professionele verantwoordelijkheid voor de gezondheid van de cliënt én van henzelf houden zij erg sterk in acht.

Soms gebruiken ze de regels van de thuiszorgorganisatie om dat kracht bij te zetten. Een verzorgende: ‘De dochter van een pgb-cliënt vond dat het verzorgen van haar moeder sneller kon als er werd getild zonder tillift. Ik liet toen weten dat ik volgens de regels van de organisatie in deze situatie niet zonder tillift mocht tillen. Dat is om mijn rug te beschermen en zeker ook om de veiligheid van de cliënt te garanderen. De dochter mag dat wel, maar ik mag dat niet omdat ik voor een organisatie werk.’

Verzorgenden en thuiszorgorganisaties vormen een verbond
De verzorgende beroept zich bij bijna altijd op haar verantwoordelijkheid voor zichzelf en de cliënten. Ook al is de wens van de cliënt anders, toch vinden verzorgenden dat de professionele inschatting nodig blijft. Douchen hoeft bijvoorbeeld niet elke dag als de cliënt dat niet wil, maar medicijnen innemen moet simpelweg gebeuren.

Alleen als het geen gevaar oplevert kan er voor gekozen worden om alsnog met de wens van de cliënt mee te gaan. Een verzorgende: ‘We hadden een cliënt met een stoma. Het stoma-uiteinde is rood, dat hoort zo. Maar de cliënt dacht dat het niet zo hoorde en wilde er talkpoeder op. Ze was niet te overtuigen dat het juist rood hoort te zijn. Omdat talkpoeder geen kwaad kan, hebben we dat uiteindelijk maar gedaan.”

Interessant is dat niet alleen verzorgenden de organisatie gebruiken om hun argumenten kracht bij te zetten, maar dat ook organisaties de verzorgenden gebruiken in hun argumenten. Als een pgb-cliënt bijvoorbeeld wil dat er een verzorgende komt helpen douchen, maar er slechts 15 minuten voor wil inkopen, dan zal de organisatie in de onderhandelingen vaak vertellen dat verzorgenden zo niet horen te werken. Verzorgenden en thuiszorgorganisaties vormen zo samen een verbond richting de cliënt. Ze steunen elkaar. Dit gaat zo ver dat er gevallen bekend zijn waarin de thuiszorg de zorg stopzette in verband met een onwerkbare situatie.

Geen innovatie dankzij het pgb
Zorg in natura-cliënten lopen tegen hetzelfde verbond op, ook zij ervaren de regels rond het roosteren. Nu is het wel zo dat verzorgenden altijd al zoveel mogelijk rekening hielden met de wensen van cliënten. Maar meer macht voor zorgvragers om de zorg zo in te richten zoals zij dat zelf willen, is er in de reguliere thuiszorg met het pgb dus niet gekomen. Daardoor is er ook weinig veranderd voor zorgprofessionals.

Maritta de Vries is in 2011 afgestudeerd aan de master Social Policy and Social Interventions van de Universiteit Utrecht. http://www.linkedin.com/in/marittadevries

Deel met anderen

De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) is precies vijf jaar oud en ontgroeit zijn kinderschoenen. Een goed moment voor reflectie.

Niemand weet hoe de samenleving er in 2040 precies uitziet. Maar dat betekent niet dat het geen zin heeft om na te denken over de toekomst. Toekomstbeelden dagen ons uit na te denken over welk soort samenleving we met elkaar nastreven, en welke stappen we nu moeten zetten om dit te realiseren. Om die reden vroegen we vijf ‘visionairen’ – waaronder Alexander Rinnooy Kan en Maarten Hajer, directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving – naar hun visie op de toekomst van maatschappelijke ondersteuning.

Hoewel we momenteel geteisterd worden door verschillende crises, hebben de deskundigen een optimistisch beeld over de toekomst. Uit hun verhalen rijst een vitale samenleving op die is opgebouwd uit zelfredzame burgers en ondernemende sociale netwerken. Een samenleving waarin bovendien meer tolerantie is voor kwetsbare groepen dan tegenwoordig. Burgers met verantwoordelijkheidsgevoel wachten niet op de overheid, maar organiseren in de toekomst hun eigen oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken in eigen netwerken. Lokale en landelijke overheden ondersteunen en faciliteren die netwerken. De ‘participatie- en netwerksamenleving’ zal een feit zijn.

Het toekomstbeeld van de deskundigen sluit goed aan bij het huidige debat in de samenleving, waarin termen als ‘burgerkracht’, ‘zelforganisatie’ en ‘zelfredzaamheid’ de boventoon voeren. Of het nu politici, beleidsmakers, opiniemakers of professionals zijn, iedereen lijkt er de mond van vol te hebben. Daar heeft de invoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) ongetwijfeld aan bijgedragen. De Wmo appelleert immers aan het verantwoordelijkheidsgevoel van burgers ‘voor elkaar’ en heeft nadrukkelijk oog voor datgene wat kwetsbare mensen wél kunnen. De gedachte is: het gaat niet om de voorziening, maar om de mens met zijn problemen, en door zijn sterke kanten als uitgangspunt te nemen, kun je mensen beter, op maat en langduriger helpen.

Zelfredzaamheid dreigt door te schieten
De hoge verwachtingen van ‘eigen kracht’ en ‘zelfredzaamheid’ dreigen momenteel echter door te schieten. Daardoor kunnen we blind worden voor kwetsbaarheid, voor mensen die niet genoeg hulpbronnen hebben om hun leven in te richten.

In hoeverre kun je kwetsbaren aanspreken op hun eigen verantwoordelijkheid? Het toenemende accent op zelfredzaamheid dreigt ertoe te leiden dat juist degenen die een helpende hand het hardst nodig hebben in de steek worden gelaten. Denk bijvoorbeeld aan de verstandelijk gehandicapten en psychiatrische patiënten die steeds vaker zelfstandig in ‘gewone’ wijken wonen. Uit onderzoek blijkt dat zij zich weliswaar thuis voelen in hun woning, maar niet in de wijk. Vooral de groep met ernstige gezondheidsproblemen heeft nauwelijks contact met buurtgenoten, voelt zich vaak erg eenzaam en komt zelden buiten de deur.

Kwetsbaarheid moeten we niet wegredeneren
We moeten er dus voor waken dat het streven naar zelfredzame burgers niet te ver doorschiet. De visie dat burgers ten alle tijden sterk en zelfstandig moeten zijn, kan ons beletten oog te hebben voor allerlei reële vormen van kwetsbaarheid en afhankelijkheid. Zonder mensen kwetsbaarheid aan te praten, moeten we ook niet doen alsof het niet bestaat – of erger nog – alsof het er niet mag zijn.

Onderzoekster Lilian Linders wijst erop dat het taalgebruik van beleidsmakers en sociale professionals niet onschuldig is. Zij ziet dat kwetsbare burgers principes als ‘eigen kracht’, ‘zelfredzaamheid’ en ‘empowerment’ overnemen. Het gevolg is dat deze mensen het liefst zo lang mogelijk hun eigen problemen proberen op te lossen. In plaats van in een vroeg stadium om hulp en ondersteuning te vragen, overheerst het gevoel dat men de ander niet tot last wil en mag zijn.

Deze vraagverlegenheid of zelfs ‘vraagweerstand’ is problematisch, omdat dit de kans op informele zorg belemmert. Zolang mensen geen hulp vragen, zullen buren, vrienden of familieleden niet zo maar op de stoep staan om ondersteuning te bieden. We zijn nu eenmaal afwachtend om onze hulp aan te bieden, omdat we de autonomie van de ander zo lang mogelijk willen respecteren. We helpen pas als iemand om onze hulp vraagt.

Bovendien verergert de vraagverlegenheid vaak de problemen. Mensen kunnen hun hulpvraag zo lang uitstellen, dat de problemen zich opstapelen. Pas als ze echt geen andere uitweg meer zien, zoeken ze hulp. Tegen die tijd is de problematiek echter zo complex geworden, dat het haast ondoenlijk is om de situatie weer te stabiliseren.

Niet alleen assertieve en zelfredzame burgers
Politici, beleidsmakers, adviseurs en professionals dienen zich te realiseren dat het hameren op zelfredzaamheid blind kan maken voor de noden van kwetsbare mensen. We moeten voorkomen dat de terugtrekkende overheid vooral goed functioneert voor de mensen die haar het minste nodig hebben, namelijk de assertieve en zelfredzame burgers. Anders dreigen juist de mensen die het meest zijn aangewezen op ondersteuning verwaarloosd te worden. En dat was nou net niet de bedoeling van de Wmo, vijf jaar geleden.

Jurriaan Omlo is onderzoeker en adviseur bij MOVISIE. Hij schreef het proefschrift ‘Integratie én uit de gratie? Perspectieven van Marokaans-Nederlandse jongvolwassenen’. Jan Willem van de Maat werkt bij MOVISIE is gespecialiseerd in de thema’s eenzaamheid en ouderenparticipatie.

Foto: Bas Bogers

Deel met anderen

Het huisverbod, dat voor tien dagen kan worden opgelegd bij dreiging van huiselijk geweld, blijkt minder vaak preventief te worden ingezet dan de bedoeling is. Dat komt doordat de uitvoering ligt in handen van de politie. En die wordt vaak pas ingeschakeld als het kwaad is geschied.

Huiselijk geweld is de meest voorkomende vorm van geweld in de samenleving (ministerie van Justitie, 2002). Sinds 1 januari 2009 is de Wet tijdelijk huisverbod van kracht als één van de maatregelen om huiselijk geweld te beperken. Via deze wet kan iemand bij de dreiging van huiselijk geweld voor tien dagen de toegang tot zijn huis worden ontzegd. Niet wachten tot het leed geleden is, was de gedachte: voordat een strafbaar feit is gepleegd biedt de wet de mogelijkheid om preventief in te grijpen. Ook is een ‘afkoelingsperiode’ gecreëerd. Om de wet uit voeren is door Kuppens en Beke (2008) het Risicotaxatie-instrument Huiselijk Geweld (RiHG) ontwikkeld, waarmee bepaald kan worden of sprake is van een dreiging van huiselijk geweld en of een tijdelijk huisverbod opgelegd dient te worden.

Bij een melding van (een dreiging) van huiselijk geweld vult een Hulpofficier van Justitie het RiHG in. Dit meetinstrument telt 79 items, die zijn onderverdeeld in veertien signalen, zoals ‘de mate van aanspreekbaarheid van de (mogelijke) pleger’, ‘geweldsverwachting’, of ‘spanning door financiële problemen’. In de meeste regio’s wordt het RiHG door de Hulpofficier ingevuld; op sommige plaatsen ondersteunt de hulpverlening daarbij. Uiteindelijk beslist de burgemeester, of de daarvoor bevoegde hulpofficier, of op basis van het RiHG een tijdelijk huisverbod wordt opgelegd.

Twee jaar na de invoering van het RiHG voerde Regioplan in opdracht van het WODC een evaluatie uit van het tijdelijk huisverbod: hoe werkt het RiHG in de praktijk? Hoewel de Volkskrant recent kopte met het bericht dat het aantal opgelegde huisverboden flink is toegenomen (de Volkskrant, 3 januari 2012), staat de preventieve inzet van het huisverbod op een laag pitje.

De praktijk: voor preventie is het vaak te laat
De meerwaarde van de nieuwe wet is dat de dreiging van huiselijk geweld al voldoende is om een tijdelijk huisverbod op te leggen. Zoals de wet op dit moment wordt uitgevoerd, kan alleen de politie het proces initiëren om een tijdelijk huisverbod op te leggen. Probleem is dat dreiging van geweld meestal onzichtbaar blijft voor de politie, omdat zij doorgaans pas wordt ingeschakeld wanneer de situatie al is geëscaleerd en er strafrechtelijke feiten hebben plaatsgevonden. Daardoor is in meer dan 85 procent van de opgelegde huisverboden, sprake van samenloop met een strafrechtelijk traject (Schreijenberg, De Vaan, Vanoni & Homburg, 2010). In de praktijk fungeert de risicotaxatie dus eerder als legitimatie voor de keuze om tot een huisverbod over te gaan.

Er is sprake van een gemiste kans. De wet beoogt preventie van huiselijk geweld door middel van een bestuursrechtelijke maatregel zonder dat daar een strafbaar feit voor nodig is. Maar doordat het opstarten van de huisverbod-procedure in handen van de politie ligt, start de procedure vaak pas nadat een melding van huiselijk geweld bij de meldkamer binnenkomt en de situatie vaak in strafrechtelijke sferen is beland. Voor preventie van huiselijk geweld is het dan te laat. Hoewel het huisverbod in die gevallen wel kan worden benut voor het creëren van een afkoelingsperiode en het inschakelen van de juiste hulpverlening, wordt het oorspronkelijke preventieve doel van het tijdelijk huisverbod hiermee niet bereikt.

Wie moet de dreiging signaleren?
Het is helder waar de schoen wringt: het initiatief om te bepalen of een huisverbod-procedure start, ligt uitsluitend bij de politie. Echter, ook andere partijen, die de daadwerkelijke dreiging van geweld kunnen bepalen en signaleren, zouden betrokken moeten worden. Concreet komen de volgende partijen in beeld: de huisarts, het maatschappelijk werk, het consultatiebureau, de schoolarts of de GGD, Bureau Jeugdzorg, of een vertrouwenspersoon op school of bij een zorginstantie.

Voor alle partijen geldt dat ze doorgaans met enige regelmaat contact onderhouden met huishoudens waar mogelijk sprake is van een geweldsdreiging, waardoor zij een signaalfunctie goed zouden kunnen vervullen. Met name de huisarts, want de spreekkamer van de huisarts is vaak de eerste en de enige plek waarin patiënten hun verhaal durven te vertellen (Van Doorn – Van den Heuvel & Eekhof, 2007). Bovendien is er hier meer dan bij de politie aandacht voor de fysieke of psychische gezondheidssituatie.

Knelpunt: geheimhoudingsplicht
Het belangrijkste obstakel voor een tijdige signalering en vervolgens adequate risicotaxatie, is dat alle relevante informatie over gezinnen of huishoudens waar mogelijk sprake is van huiselijk geweld, versnipperd is onder verschillende professionals in de zorg.

De noodzakelijke bundeling van informatie levert een belangrijk knelpunt op: voor alle hulpverleners in de gezondheidszorg geldt een individuele geheimhoudingsplicht. Maar de vraag dringt zich op wat zwaarder weegt: de privacy van burgers (cliënten van zorginstanties) of het ingrijpen van de overheid tot achter de voordeur om de veiligheid van burgers te bevorderen?

Politie, hulpverlening én het CJG
Hoe die vraag ook wordt beantwoord, helder is dat met het oog op vroege signalering van huiselijk geweld het zeer wenselijk is dat alle relevante informatie op een centrale plek wordt gebundeld. Een instantie die bijvoorbeeld goed zou kunnen dienen als centrale meldplaats voor vermoedens van huiselijk geweld  is het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG) van de gemeente. Het CJG is bedoeld als inlooppunt waar gezinnen (ouders en jongeren) terecht kunnen met vragen over gezondheid, opgroeien en opvoeding. Indien nodig worden cliënten doorverwezen naar de juiste zorgprofessionals. In aanvulling op deze functie van het CJG zouden zorgverlenende professionals vermoedens van huiselijk geweld bij cliënten aan het CJG terug moeten kunnen koppelen. Wanneer daar wordt vastgesteld dat er sprake is van een ernstig vermoeden van huiselijk geweld kan het CJG de aandachtsfunctionaris of hulpofficier van justitie (politie) inschakelen.

Het signaleren van de dreiging van huiselijk geweld is de eerste en meest cruciale stap in het proces van de preventieve risicotaxatie. Een organisatie als het CJG kan hierin een spilfunctie vervullen. Op die manier kunnen hulpverlening en politie elkaar aanvullen en samen werken aan de uitvoering van een vroegtijdige en accurate risicotaxatie van huiselijk geweld.

Anet van Schijndel is werkzaam als onderzoeker bij Regioplan Beleidsonderzoek. Maartje Timmermans is  werkzaam als medior onderzoeker bij Regioplan Beleidonderzoek. Wilco Kroes is oud-onderzoeker bij Regioplan Beleidsonderzoek.

Deel met anderen

Prostitutie is tegenwoordig not done in Nederland. Maar aangezien het Zweedse model weinig effectief is kunnen we beter naar andere landen kijken. De Nieuw Zeelandse aanpak van decriminalisering is bijvoorbeeld een stuk effectiever. Het is veiliger, gezonder en vrouwen hebben meer rechten. Zo blijkt het beter om te praten met prostituees dan over hen

De laatste jaren is in ons land de stemming ten aan zien van prostitutie fors omgeslagen. Een mengeling van pessimisme en morele verontwaardiging heeft de schrijvende en politieke klasse in Nederland bevangen.

Verdwenen zijn de idealen van een gelegaliseerde prostitutiesector waar de vrouwen vrijwillig, beschermd door het arbeidsrecht, een acceptabel inkomen kunnen genieten. De Amsterdamse wethouder en PvdA-coryfee Lodewijk Asscher vat de huidige stemming goed samen. Vrouwen in de prostitutie werken volgens hem niet, maar worden er ‘commercieel verkracht’, soms zelfs wel tot 20 keer per dag. ‘Een groot deel van de prostituees op de Wallen is slachtoffer van mensenhandel, intimidatie, mishandeling en verkrachting.’ ‘Dat is afgrijselijk’, voegt de wethouder daar ten overvloede aan toe. GroenLinks-ideoloog Dick Pels pleit iets voorzichtiger voor een ‘vrijzinnig paternalisme’, maar is het met Asscher eens dat er een omslag in het denken over prostitutie moet komen en een andere beleidsaanpak. Voor Pels en anderen is dat een nogal vaag omschreven ontmoedigingsbeleid; volgens Asscher de invoering van het Zweedse model, ofwel de criminalisering van de klant. Dat die aanpak weinig effectief is werd op dit forum gisteren betoogd.

Nieuw Zeeland wil rechten prostituee beschermen
Veel zinvoller is het om ons te laten leiden door decriminalisering zoals die in Nieuw Zeeland en Australië plaatsvindt. Decriminalisering bestaat uit het afschaffen van specifiek op prostitutie gerichte wetgeving. Daaraan ligt de gedachte ten grondslag dat prostitutie een dienstverlenende bedrijfstak, waar ‘service professionals’ werken, die ook als zodanig benaderd dient te worden.

Behalve legalisering en handhaving van de openbare orde zoals we dat nu in Nederland of Duitsland kennen richt zo’n aanpak zich sterk op de rechten van de prostituee. In Nieuw Zeeland hebben belangenorganisaties van prostituees, zogenaamde sekswerkerscollectieven, een belangrijke say in het behartigen van de rechten van de ‘sekswerkers’. Zo staan er op dwang tot onveilige seks hoge boetes. Zeker, dwang komt nog steeds voor, maar door een goede samenwerking met de politie is de bereidheid om aangifte te doen groot. Ook is de positie om veilige seks te eisen is veel sterker, en moeten werkgevers daarvoor de middelen verschaffen.

De aanpak is bewezen effectief
Decriminalisering houdt niet een morele goedkeuring van prostitutie in, maar wordt gezien als een praktische oplossing voor problemen zoals politiecorruptie, het beschermen van de rechten van de prostituee en een betere communicatie met bewoners van buurten waar prostitutie plaatsvindt. Het motto is ‘Nooit zonder ons over ons beslissen’.

In tegenstelling tot Zweden is de uitvoering van de wetgeving in Nieuw Zeeland onderworpen aan uitgebreide en zorgvuldige wetenschappelijke evaluatie. Daaruit blijkt dat prostitutie en uitbuiting niet zijn toegenomen, maar dat de veiligheid, de gezondheid en arbeidsrechten van prostituees significant zijn verbeterd. Een kanttekening is wel op zijn plaats: door hun geografische ligging is het aantal migranten dat in de prostitutie werkt aanzienlijk minder dan in de meeste Europese landen.

Doorgaan met pragmatische aanpak
Toegegeven, zo’n benadering om met prostituees te praten in plaats van over ze heeft niet de morele aantrekkingskracht van het verbieden van prostitutiebezoek. Maar de keuze is wat ons betreft duidelijk. Ruilen we het bestaande beleid in voor een extremistische en niet bewezen morele kruistocht á la Zweden, voortkomend uit een voor Nederland wezensvreemde seksuele moraal, een bestuurscultuur die er niet voor terugschrikt deze af te dwingen, en waarin prostituees behandeld worden als passieve, onmondige subjecten?

Of gaan we door met een aanpak die goed aansluit bij de pragmatische op overleg en wederzijds respect gebaseerde Nederlandse bestuursstijl?

Voor ons is de keuze helder.

Hendrik Wagenaar is hoogleraar aan de University of Sheffield (UK). Hij leidt momenteel een groot internationaal vergelijkend onderzoek naar prostitutiebeleid in Nederland, Oostenrijk en Zweden. Sietske Altink is auteur van diverse artikelen over prostitutiebeleid en mensenhandel, onderzoeker, en voormalig beleidsmedewerker van De Rode Draad.

Dit is het tweede deel van een tweeluik over prostitutie. De auteurs gingen gisteren in op de valse beloftes van het Zweedse prostitutiebeleid.

Deel met anderen

In 1999 werd in Zweden het kopen van seks strafbaar gesteld. Deze aanpak heeft onmiskenbaar een de morele aantrekkingskracht. Zoals wethouder Asscher van Amsterdam het onder woorden brengt: ‘Moreel vind ik het rechtvaardiger dat niet de vrouw wordt gecriminaliseerd, maar de klant’.Tegelijk bevat deze aanpak een ogenschijnlijk heldere instrumentele logica: door de klant te bestrijden, die met zijn behoefte aan betaalde seks prostitutie in stand houdt, vermindert men de vraag en uiteindelijk het aanbod. Deze aantrekkingskracht – plus de inspanningen van de Zweedse regering om klantcriminalisering wereldwijd te promoten – verklaart ongetwijfeld de internationale belangstelling voor deze aanpak.

De vraag die we echter moeten beantwoorden is: werkt dit beleid ook? Het antwoord daarop is: maar zeer ten dele – voor zover dat tenminste is na te gaan – en ten koste van negatieve gevolgen voor de vrouwen.

Diep verankerde culturele opvattingen
Het verbod op het kopen van seks staat in Zweden niet op zichzelf. Het is het sluitstuk van een pakket aan verbodsbepalingen dat het gelegenheid geven tot prostitutie verbiedt. Zo gelden voor pooierschap gevangenisstraffen van maximaal 4 jaar. Zelfs partners van prostituees kunnen vervolgd worden omdat ze onbedoeld meedelen in de opbrengsten van prostitutie. Verder is het verboden een woning of bedrijfsruimte ter beschikking te stellen voor het uitoefenen van prostitutie. Degene die dat toch doet kan uit zijn woning gezet worden, zelfs als men eigenaar is van de woning.

Deze maatregelen maken, en dat is van belang om je te realiseren, onderdeel uit van cultureel diep verankerde opvattingen over seksualiteit die teruggaan tot de communautaire wortels van de Zweedse verzorgingsstaat in de jaren dertig. Goede, maatschappelijk gesanctioneerde seks is daarin vrijwillig en vindt plaats tussen twee volwassenen in de context van een huwelijk of vaste relatie. Goede seks, of ‘friske seksualitet’, wordt geassocieerd met zelfvertrouwen en psychologisch welbevinden. Het is een officieel begrip dat gehanteerd wordt in overheidsdocumenten.

Daarnaast bestaat er in Zweden een traditie van ‘vrijzinnig paternalisme’, ofwel een bereidheid om, zo nodig, hardhandig in te grijpen in de privésfeer van individuele burgers als deze gedrag vertonen dat gezien wordt als afwijkend of schadelijk. De klantcriminaliseringswet van 1999 is bijvoorbeeld gepaard gegaan met een officiële campagne om prostitueebezoek te afficheren als een persoonlijkheidsstoornis die psychiatrische behandeling vereist.

Er zijn geen cijfers over de Zweedse prostitutiemarkt
Hoe effectief is klantcriminalisering? Volgens de officiële evaluatie die de Zweedse overheid in 2010 publiceerde is de straatprostitutie gehalveerd en is er nauwelijks sprake meer van andere vormen van prostitutie. Dit is een opmerkelijke, en veel bekritiseerde, claim omdat er – verbazingwekkend genoeg – eigenlijk geen cijfers beschikbaar zijn over de omvang van de Zweedse prostitutiemarkt. Noch voor, noch na de invoering van de wet.

Er zijn schattingen dat er in Zweden voor de wet ongeveer 650 vrouwen in de straatprostitutie werkzaam waren en ongeveer twee tot drie maal zoveel in de inpandige prostitutie, maar het is niet duidelijk waarop deze cijfers zijn gebaseerd. Er bestaat enige overeenstemming tussen deskundigen, maatschappelijk werkers en politiefunctionarissen dat het aantal straatprostituees onmiddellijk na de invoering van de wet gehalveerd is. Echter, het cijfer liep al terug voor de invoering van de wet, en er zijn aanwijzingen dat het aantal weer is toegenomen, maar nu op andere, minder in het oog lopende locaties.

Over inpandige prostitutie bestaan domweg geen cijfers. De weinige lokale studies die er verricht zijn, suggereren dat er, net als in Nederland, een verschuiving naar het internet als middel voor klantenwerving heeft plaatsgevonden.

Al met al is er geen reden om aan te nemen dat de totale omvang van de prostitutiemarkt in Zweden substantieel is afgenomen of dat de wet er veel invloed op heeft gehad. Evenmin kan uit politiecijfers afgeleid worden dat mensenhandel, dat hier al nooit een groot probleem was, verminderd is.

Heeft klantcriminalisering de klant afgeschrikt en de houding van mannen ten aanzien van prostitutie beïnvloed? Ook hier is het effect teleurstellend. Surveys onder mannen laten zien dat zij zich niet laten afschrikken, of dat ze seks in het buitenland kopen.

In Zweden bestaat ook oppositie tegen de betutteling
Het Zweedse beleid heeft dus grotendeels gefaald. In het land bestaat er dan ook aanzienlijke oppositie tegen deze overheidsbetutteling, de lichtzinnige omgang met feiten door de autoriteiten, het beeld van prostituees als passieve, afhankelijke slachtoffers, en de negatieve effecten die de wet heeft op de vrouwen. Ook hier is geen systematisch onderzoek gedaan, maar maatschappelijk werkers rapporteren dat straatprostituees grotere risico’s lopen omdat ze op meer afgelegen plekken hun werk moeten doen en minder selectief kunnen zijn in de keuze van klanten.

Het Zweedse publiek begint dit kennelijk ook te zien. In een onderzoek in 2009 van het Zweeds krant Aftonbladet tekende zich een duidelijke meerderheid af tegen de wet op klantcriminalisering.

Nederland kan voor zijn prostitutiebeleid beter niet te rade gaan bij de Zweden.

Hendrik Wagenaar is hoogleraar aan de University of Sheffield (UK). Hij leidt momenteel een groot internationaal vergelijkend onderzoek naar prostitutiebeleid in Nederland, Oostenrijk en Zweden. Sietske Altink is auteur van diverse artikelen over prostitutiebeleid en mensenhandel, onderzoeker, en voormalig beleidsmedewerker van De Rode Draad.

Dit is het eerste deel van een tweeluik over prostitutie. De auteurs gaan morgen in op een wenkender perspectief: Nieuw Zeeland.

Deel met anderen