De erfenis, de emotie en de ongelijkheid

Er wordt veel geschreven over ongelijkheid. Uit al die publicaties blijkt dat de vermogens nog ongelijker verdeeld zijn dan de inkomens. Wat is de rol van erfenissen in de overdracht en de bestendiging van de vermogensongelijkheid?

De 10 procent rijkste Nederlanders bezit 66 procent van het totale vermogen, terwijl de armste helft per saldo niets heeft. Nederland telt inmiddels meer dan 150.000 miljonairs. Waar komen die vermogens vandaan? Wordt dat allemaal in één mensenleven bij elkaar verdiend of is dit ook een resultaat van ‘oud’ geld dat van de ene op de andere generatie wordt doorgegeven? Wat is eigenlijk de rol van erfenissen in de overdracht en de bestendiging van de vermogensongelijkheid?

Een eenvoudige rekenexercitie leert dat ruwweg 40 procent van alle particuliere vermogen afkomstig is uit erfenissen. Wie de vermogensverdeling wil beïnvloeden, kan daarom niet om erfenissen heen. Empirisch onderzoek is echter schaars omdat statistieken over nalatenschappen grotendeels ontbreken. Gaan grote erfenissen vooral naar mensen die zelf ook al vermogend zijn en bestendigen of vergroten zij dus de vermogensongelijkheid? Of profiteren ook minder rijke mensen van een erfenis en dragen erfenissen dus bij aan spreiding van de vermogens?

Bij gebrek aan cijfers kunnen we geen precieze antwoorden geven op die vragen. Wel is op basis van het beschikbare materiaal de beredeneerde conclusie mogelijk dat grote erfenissen veelal binnen de klassen van de vermogenden blijven en op die manier de ongelijke verdeling in stand houden. Als 40 procent van alle vermogen afkomstig is uit erfenissen, is het aannemelijk dat een aanzienlijk deel van de vermogensongelijkheid niet voortkomt uit verschillen in prestaties, maar uit de plek waar iemands wieg heeft gestaan.

Dat brengt de erfbelasting in beeld

Dat brengt de erfbelasting in beeld. Wéér in beeld, moeten we zeggen. Al in de 18de en de 19de eeuw stonden het erfrecht en de erfbelasting in het centrum van de politieke aandacht als middel voor sociale hervorming, namelijk het doorbreken van de feodale, aristocratische structuren.

Macht en bezit moesten niet langer verdeeld worden op basis van familiebanden maar op basis van prestatie. Erfrecht en erfbelasting waren onderdeel van een succesvolle modernisering, gericht op gelijke kansen, bij uitstek ook een liberaal project, in Nederland gesteund door vooraanstaande liberalen als Cort van der Linden, premier in het begin van de 20ste eeuw en voorstander van hoge erfbelasting.

We beschouwen het als vanzelfsprekend als familiebezit

Vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw is er een omslag in het politieke denken en in regelgeving. Dat is niet alleen een Nederlands verschijnsel, maar een vrij algemeen internationaal fenomeen. De Engelse term death tax, gebruikt om de erfbelasting negatief te framen, is in Nederland geland als ‘sterftaks’, en lijkt een effectieve manier om stemming tegen deze belasting te mobiliseren.

Crowd funding voor 'de erfenis'

Erfenissen spelen een rol in het doorgeven van ongelijkheid, maar we weten niet welke rol. Dit is de reden geweest om auteurs van uiteenlopende disciplines te vragen hun licht te laten schijnen op de erfenis: historisch, sociologisch, economisch, ethisch, juridisch, antropologisch. Wat is het effect op ongelijkheid? Hoe rechtvaardig is de erfenis? Blijven superrijke families generaties lang superrijk? Bij elkaar 12 bijdragen die gebundeld worden in een boek dat in juni uit gaat komen bij Van Gennep.

Om de uitgave mogelijk te maken vragen we steun. We hebben 4000 euro nodig, er is al 3000 euro binnen en we hopen dit laatste gat met uw hulp te dichten. Dat kan door op voorhand een boek te bestellen, met een kleine prijsopslag. Als u 35 euro overmaakt, krijgt u straks een prachtig boek toegezonden (winkelprijs 20 euro).

Uw bijdrage kan naar: rekeningnummer NL77 RABO 0323 591 736, t.n.v. Wim Boonstra, met vermelding van naam en adres. Plus bevestiging in een email aan erfenis@jellevandermeer.nl.  Heel veel dank.

Om de omslag te begrijpen, is het goed om te beseffen dat de erfenis niet alleen een maatschappelijk maar ook een individueel, relationeel fenomeen is, een overdracht met emotionele betekenis. Ondanks de modernisering lijkt bijna iedereen wat bij leven individueel bezit is na iemands dood vanzelfsprekend als familiebezit te beschouwen. De erfenis heeft dan twee kanten.

Bekeken vanuit de gever, de erflater, is de erfenis bezit dat wordt overgedragen aan nabestaanden. De huidige wetgever laat dit grotendeels vrij: er is grote ‘testeervrijheid’, de bevoordeling van familie via vrijstellingen en lagere tarieven is inmiddels beperkt tot partner en kinderen, en het partnerbegrip is flink verruimd. Partijen als D66 en GroenLinks vinden zelfs dat die voordelen voor partner en kinderen geheel afgeschaft moeten worden omdat de overheid niet dient te sturen in het geven.

Geen sterftaks

Vanuit de ontvanger bekeken, is de erfenis een ‘cadeau’ dat je in de schoot geworpen krijgt. Welke emotionele waarde de ontvanger daaraan geeft, daar bemoeit de overheid zich niet mee, wel met het gegeven dat hiermee het bezit van de ontvanger toeneemt.

Op deze grond heft de overheid dan belasting, zoals er ook belasting wordt geheven op toename van bezit door arbeid, winst of loterij. De achtergrond is niet van belang, wel dat er sprake is van draagkrachttoename.

De erfbelasting is dus ook geen sterftaks, maar veeleer een belasting voor de levende op een toename van de draagkracht. De fiscaaljurist Inge van Vijfeijken pleit dan ook voor de samenvoeging van alle belastingen op inkomens, of dat nu uit arbeid of winst of erfenis of wat dan ook komt, tot één (progressieve) groei-van-bezit-heffing. Makkelijk voor de fiscus, transparant voor de belastingbetaler. Einde erfbelasting – althans van het woord.

Hoog tijd voor een vernieuwde discussie

Juist omdat een erfenis meer is dan een simpele overdracht van vermogen, is de omgang met erven cultureel bepaald en dus tijd- en plaatsgebonden. De laatste keer dat er in Nederland discussie was over de erfenis, was in 2009 toen de Tweede Kamer langdurig sprak over wijziging, lees verlaging, van de erfbelasting. Een principiële discussie raakte ondergesneeuwd door technische details.

Het resultaat is dat de gemiddelde effectieve belastingdruk op erfenissen net iets meer is dan 10 procent. En dat op een moment dat de vermogensongelijkheid en de reproductie daarvan 19de-eeuwse proporties aanneemt. Voor de Duitse socioloog Jens Beckert reden om te spreken over de verbroken beloften van de Verlichtingsidealen.

Het is hoog tijd voor een hernieuwde discussie met een serieuze afweging van de principiële argumenten rond de erfbelasting en het erfrecht: van wie is de erfenis?

Paul de Beer, Janneke Plantenga, Wiemer Salverda en Jelle van der Meer. Deze tekst is een inkorting en bewerking van de inleiding van het boek over het fenomeen ‘erfenis’ dat in juni uitkomt. Zie kader voor toelichting.

Foto: Roman Kraft on Unsplash