TSV 3 - najaar 2020

Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken NAJAAR 2020 nummer 3 25 bijstand, gingen beleidsmakers dit keer niet uit van controlemaar van goed vertrouwen. Ook belangrijke schuldeisers en incasso- bureaus maakten aan het begin van de crisis pas op te plaats. Betaalpauzes en aangepaste afbetalingsregelingen waren aanmerkelijkmakkelijker te regelen dan voorheen. Sommige woningbouwcor- poraties gingen zelfs actief op zoek naar huurders die door verlies aan inkomen klemwaren komen te zitten en boden tijdelijke huurverlagingen aan. Zo bezien, mobiliseerde de crisis het beste van de samenleving − iets wat wemoeten koeste- ren en uitbouwen. Na de zomer zien we de eerste, deels onvermijdelijke, barsten in deze aanpak. De opeenvolgende steunpakketten worden steeds minder generiek, waardoor poten- tieel kwetsbare groepen na aanvankelijke financiële ondersteuning buiten de boot dreigen te vallen. Zelfstandigenmet een verdienende partner of met spaargeld, vaak bedacht voor het eigen pensioen, en werknemers die door strengere voorwaar- den aan de Noodmaatregel Overbrugging voor Werkgelegenheid nu toch ontslagen worden. Daarnaast worden veel tijdelijke contracten niet verlengd en stijgt de werkloosheid. Ook starten sommige schuldeisers het incassoproces weer langzaamop. De NVVK, branchevereniging voor schuldhulpverlening, sociaal bankieren en bewindvoering, verwacht voor de komende tijd een toename van 30 procent bij de schuldhulpverlening. Waar de meestemensen aanvankelijk hun spaar- geld aanspraken omde inkomensval op te vangen, zien we nu dat meer dan de helft van de kwetsbare groepen − jongeren, zzp’ers en flexwerkers −minder dan € 7.500 achter de hand heeft, waardoor zij het niet langer dan vier maanden kunnen uitzingen zonder in financiële problemen te komen. Wegen uit de schuld Hoe kunnen we op deze ontwikkelingen het best reageren? De financiële kwets- baarheden van onze samenleving die in tijden van economische hoogconjunctuur misschien net onder de oppervlakte bleven, worden numanifest. Dat vraagt omdoordenking, maar ook omeen andere aanpak. Veel van de bestaande schuldhulpver- lening was voor de crisis al overbelast. Doorlooptijden zijn lang, en adequate hulp blijft door de complexiteit van problemen en gebrek aan tijd vaak achterwege. De oplossing ligt daardoor niet per se in de uitbreiding van bestaande capaciteiten. Veel belangrijker is het om te kijken hoe het schuldhulpverleningsproces simpeler en sneller kan. Drie dingen lijkenme daarbij van cruciaal belang. Ten eerste: maak saneren gemakkelijker De afgelopen jaren is het maatschappe- lijk debat over schulden veranderd. Niet langer wordt het gedomineerd door de vraag of schuldenaren ‘schuld’ hebben aan hun schulden, of dat het de samenle- ving te verwijten is. Demaatschappelijke kosten-baten-analyse is dominanter geworden. Series zoals Schuldig hebben de complexiteit en de onmogelijkheden van het bestaande stelsel aan het daglicht gebracht. 2 In het veranderende denken vallen voor- stellen om sneller tot sanering over te gaan in vruchtbare aarde. Het initiatief van Schuldenlab omeen publiek-privaat opkoopfonds in het leven te roepen om schulden te saneren, is daar een voorbeeld van. 3 Het is nu het moment omdaar met aandacht en denkkracht op door te gaan. We weten hoeveel schade schulden in de samenleving aanrichten: van verlies aan arbeidsproductiviteit, hogere kosten in de zorg tot enmet reclassering. Hoe beter we dit weten de identificeren en te kwantifice- ren, hoe groter het draagvlak van snellere sanering. Ten tweede: verkort de looptijd van de schuldhulpverlening Dat veel mensen weinig grip hebben op het ontstaan van schulden, was voor de coronacrisis al duidelijk. Tochmaakt deze crisis eens temeer helder dat de oorzaak voor het ontstaan van schulden vaak buiten het eigen handelen ligt. Juist nu we de komende tijd een grote toestroomnaar de schuldhulpverlening verwachten, is het zaak de boel hanteerbaar te houden. Heel praktisch betekent dit dat mensen sneller van hun schuldenmoeten worden afgeholpen. Dat kan alleen wanneer de doorlooptijden worden verkort enmensen eerder met een schone lei kunnen begin- nen. Het is ook de enigemanier omde werkdruk binnen de schuldhulpverlening hanteerbaar temaken. Ten derde: hou vol! Het adagiumvan Jaap van Dissel – ‘Hou vol!’ − is ook relevant voor de schuldhulp- verlening. We weten van voor de crisis dat de gemiddelde tijd tussen het ontstaan van de eerste schuld tot het moment dat mensen daadwerkelijk bij de schuldhulp- verlening belanden, gemiddeld vijf jaar is. Schulden die nu worden opgebouwd, wordenmisschien pas over jaren zichtbaar. Dat vereist met andere woorden uithou- dingsvermogen, ook van beleidsmakers en schuldhulpverleners. En dat we in het maatschappelijk debat alles in het werk moeten stellen omde gemobiliseerde coronasolidariteit in stand te houden, ook als er straks een vaccin voor het virus is. We weten van de vorige economische crisis dat de schuldenproblematiek aanhield toen het macro-economische herstel al zichtbaar was. We kunnen daaromniet genoeg uitleggen dat wat er nu gebeurt lange en diepe sporen trekt in het leven vanmensen. Allemaatschappelijke spelers die nu klaarstaan om te helpen − banken, woningbouwcorporaties, telecom- bedrijven en zorgverzekeraars −moeten ervan doordrongen zijn dat hun inzet pas effectief wordt als ze het lang durven vol te houden. Alleen dan kan een gezamenlijk aanpak effectief zijn. Arjan Vliegenthart is directeur van het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlich- ting (Nibud). Meer informatie over de impact van de coronacrisis op huishoudens is te vinden op: https://www.nibud.nl/ beroepsmatig/derde-coronapeiling-wei- nig-mogelijkheden-om-inkomensterug- val-op-te-vangen/ Noten 1 https://www.hetgoedeleven.nl/artikelen/ een-ander-mensbeeld?harvest_referrer=htt- ps%3A%2F%2Fwww. google.com %2F 2 https://www.human.nl/schuldig.html 3 Schuldenlab is een onafhankelijke stichting waarin onder meer gemeenten en uitvoe- ringsorganisaties zoals banken, verzekeraars, energieleveranciers en woningcorporaties samenwerken om de schuldenproblematiek terug te dringen. De complexiteit en deonmogelijkheden vanhet bestaande stelsel zijnaanhet daglicht gebracht Crisis met nieuwe scheidslijnen