TSV 3 - najaar 2020

Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken NAJAAR 2020 nummer 3 17 buitenslapers in verwarde omstandigheden flink is afgenomen. Veel zorgbehoevende, vaak psychiatrische dak- en thuislozen, al dan niet met verslavingsproblemen, vonden structureel onderdak in sociale pensions. De laatste jaren loopt het aantal buitenslapers weer gestaag op, maar betreft het vaker mensen die gemeenten als ‘zelfredzaam’ betitelen en op grond daarvan geen toegang krijgen tot hulp en opvang. Zo verdwijnen zij een tijdlang in het informele circuit, tot hun problemen een paar jaar later zo ernstig zijn geworden dat zij alsnog voor − de dan logischerwijs veel intensievere en dus duurdere − opvang en hulp in aanmerking komen. Een andere belangrijke belemmering is de feitelijk niet-rechtmatige ‘regiobinding’ die veel gemeenten als voorwaarde blijven stellen om toegang tot voorzieningen (inclusief de bijstand) te krijgen. Demeeste gemeenten blijven dakloosheid ook behande- len als een zorgvraagstuk en zien dit niet als vooral een huisvestingsprobleem. Eerst een huis Volgens velen staat de verhuurderheffing die woningcorpo- raties jaarlijks moeten ophoesten het realiseren van nieuwe zelfstandige huisvesting voor de laagstbetaalden in de weg. Van de huurpenningen die voor sociale huisvesting naar de woningcorporaties gaan, vloeit een kwart in de vormvan belastingen direct weer terug de schatkist in. Hoewel de Tweede Kamer al in december 2019 inmeerderheid pleitte voor afschaffing van de verhuurderheffing, is hier in de recenteMiljoenennota nog geen sprake van. Dat herstel inderdaadmet een huis begint, zoals de RVS stelde, bewijst het succes van housing first wereldwijd. In Finland is ‘dakloosheid’ de verantwoordelijkheid van het ministerie van Volkshuisvesting. Het uitgangspunt ‘eerst een huis’ wordt door dit ministerie principieel uitgevoerd, en het aantal dak- en thuislozen neemt in Finland dan ook al een aantal jaren af. Terwijl dit in alle andere Europese landen juist toeneemt. Het is dan ook verheugend dat staatssecretaris Blokhuis in zijn plannen dakloosheid expliciet een huisvestingsprobleemnoemt en geen zorg- vraagstuk. Maar tot principiële koerswijzigingen leidt dit (nog) niet. Dak- en thuislozen zo snel mogelijk laten doorstromen naar zelfstandige woonplekken is een prach- tig streven, maar ‘zolang er geen adequate taakstelling, stimulering enmonitoring is van de uitvoering van bouwen en toewijzen en zolang dit niet afdwingbaar is, zijn deze plannen gedoemd temislukken’, stelt Jan de Vries, mensen- rechtendeskundige en auteur van het artikel ‘Huisvesting is een recht’ in het vorige nummer van dit blad (zomer 2020). Gaten dichten De door de staatssecretaris ter beschikking gestelde extra 200miljoen is bij gemeenten zeer welkom, ook al omdat dezemiddelen niet geoormerkt zijn. Deze extramiddelen worden vaak ingezet omfinanciële gaten in het sociaal domein te dichten; in Amsterdamvloeide volgens betrok- kenen zo tenminste 17miljoen van de beschikbare 49 miljoen de tekorten in. Gemeenten vinden al lange tijd dat zij te weinig geld krijgen omde sociale taken uit te voeren die het Rijk naar hen heeft doorgeschoven. Numaakt de staatssecretaris mooie sier met zijn ‘Blokhuis-gelden’, maar hij moet ook beseffen dat water altijd naar het laagste punt vloeit; temeer nu gemeenten kampenmet achterstallig onderhoud. Preventie van dakloosheid is een van de door de staats- secretaris genoemde speerpunten van zijn beleid. Dat effectieve preventie vooral goede samenwerking en harde afspraken vereist, bewijst Utrecht. Het aantal huisuitzet- tingen wegens betalingsachterstanden is daar afgenomen tot minder dan tien jaarlijks. Bindende afsprakenmet verhuurders en effectief ingrijpen bij oplopende betalings- achterstanden zijn voorwaarden omdeze resultaten te boeken. Hoewel een verbod op huisuitzettingen wegens schulden de landelijke ontwikkeling van de preventieprak- tijk een fikse boost zou geven en ook hier een overtuigend ruime Kamermeerderheid vóór eenmotie stemde waarin dit verbod wordt bepleit, wil de regering niet zover gaan. Voorkomen van huisuitzettingen wegens schulden blijft afhankelijk van toevallige omstandigheden en goede intenties, terwijl dit aantal relatief simpel landelijk tot vrij- wel nul teruggebracht zou kunnen worden.* Niet structureel ‘Dit kabinet pakt niet door’, zegt Rina Beers van Valente, de landelijke vereniging van instellingen in demaatschap- pelijke opvang, ‘het is overal zakjes plakken, tijdelijke oplossingen en pilotprojectenmaar structureel wordt het nergens. Niet in demaatschappelijke opvang, maar ook niet in de Participatiewet, de rest van het sociaal domein of de volkshuisvesting. Alles wordt overgelaten aan het volgende kabinet. Terwijl we al sinds 2007 deWmo hebben, is er in demeeste gemeenten nog steeds geen sprake van een samenhangende aanpak in het voorkomen en oplos- sen van dakloosheid. Alle centrumgemeenten hebben nu naar aanleiding van de beschikbare extra 200miljoen een planmoeten indienen, maar deze plannen lopenmaar tot volgend jaar. Ondertussenmelden onze leden een zorg- wekkende toeloop naar de opvang. Het aandeel nieuwe daklozemensenmet een baan is opvallend hoog.’ Dat staatssecretaris Blokhuis persoonlijk oprecht begaan is met het onderwerp dakloosheid, is duidelijk (zie het interviewmet hem in het vorige nummer). Maar voor duur- zame oplossingen is dit onvoldoende; hij is van de kleinste regeringspartij, neemt niet deel aan deministerraad en dakloosheid is niet een erg ‘hot’ beleidsveld. Afgezien daarvan is de feitelijke uitvoeringsverantwoordelijkheid voor dit onderwerp dertig jaar geleden al gedecentraliseerd naar de gemeenten. Het ‘april-douceurtje’ vanminister van FinanciënHoekstra (de 200miljoen Blokhuis-middelen) zet structureel te weinig zoden aan de dijk. Voor echte, serieuze oplossingen is de staatssecretaris volledig afhan- kelijk van deministeries van Binnenlandse Zaken (wonen) en Sociale Zaken (Participatiewet en schuldhulpverlening). Maar de bijdrage van dezeministeries blijft vooralsnog helaas vooral symbolisch en incidenteel van aard. Noot * Zie ‘Voorkomen is beter’, https://www.socialevraagstukken.nl/ rubrieken/analyse-xl/dakloosheid-voorkomen-is-beter/ Marc Räkers is verbonden aan Eropaf!