De verhuizing van de verzorgingsstaat

inleiding 13 diepere sociologische betekenis van de beloften van nabijheid? In de sociologie is er op het eerste gezicht een voor de hand lig- gende theorie die deze grotere lijn in beeld zou kunnen brengen. Dat is de benadering van Jürgen Habermas ( 1987 ), die, enigszins gevulgariseerd, wel wordt samengevat onder de slogan dat ‘de sys- teemwereld de leefwereld koloniseert’. Hoewel Habermas’ noties van systeem- en leefwereld minder schematisch zijn dan vaak wordt voorgesteld, figureren zij in veel teksten en gesprekken over de decentralisaties: de overheid – ‘de systeemwereld’ − zou de huiselijke wereld van burgers – hun ‘leefwereld’ − te ver zijn bin- nengedrongen, met alle perverse gevolgen van dien. Burgers heb- ben verleerd om voor zichzelf te zorgen, de leefwereld is uitgehold door de professionele en bureaucratische systeemwereld. Enerzijds is het interessant hoezeer sociologische noties in de discussie over de zorg blijkbaar een rol spelen, tegelijkertijd is dit ook problematisch voor ons doel: leef- en systeemwereld zijn dan geen analytische termen meer die het lopende debat kunnen verhelderen. Ze zijn daarentegen onderdeel geworden van de, uit- gesproken normatieve, beleidstaal. In deze taal is de ‘leefwereld’ goed, en deze moet beschermd worden tegen de ‘systeemwereld’, die slecht is (want die ‘koloniseert’). Maar waarom dat zo zou zijn, is dan niet meer met behulp van Habermas’ instrumenta- rium te begrijpen. Vanuit welke opvattingen bestaat er zo’n de- preciatie van ‘het systeem’, van het formele, institutionele en professionele, en zo’n appreciatie van ‘de leefwereld’, begrepen als het informele, huiselijke en warme (Tonkens 2018 )? Theorieën die de ontwikkeling van de verzorgingsstaat inzich- telijk hebben gemaakt, en dan met name het werk van Abram de Swaan ( 1988 ), brengen ons ook niet meteen verder. De Swaan maakte begrijpelijk hoe steeds verder uitdijende cirkels van iden- tificatie leidden tot verzorgingsarrangementen op een steeds ho- ger schaalniveau: van de lokale armenzorg tot de nationale ver- zorgingsstaat. De Swaan liet zien hoe ketens van afhankelijkheid