De verhuizing van de verzorgingsstaat

jan willem duyvendak en evelien tonkens 14 steeds langer werden, zich vertalend in zorgarrangementen geba- seerd op ‘anonieme’ solidariteit. Maar waar De Swaan verwacht- te dat deze ontwikkeling zou (kunnen) leiden tot een Europese of zelfs een mondiale verzorgingsstaat, gebeurde het tegenoverge- stelde. Een deel van de nationale verzorgingstaat wordt weer ‘ge- lokaliseerd’, en kringen van identificatie dijen niet meer uit maar schrompelen – althans in de ogen van beleidsmakers − weer in el- kaar. Zij denken dat mensen vooral zorg bieden aan mensen om wie ze in hun directe omgeving geven, en dat zorgafhankelijken deze zorg het liefst informeel, aan huis, ontvangen in plaats van gegeven door professionals in een institutionele context. Hoewel de theorie van De Swaan ons eerder voor raadsels plaatst dan verklaringen geeft, is het belangrijk om zijn dertig jaar geleden gepubliceerde magnum opus In Care of the State ( 1988 ) hier nadrukkelijk te noemen, al was het maar omdat de trend in de zorg tot voor kort sterk richting verstatelijking en geenszins richting verhuiselijking wees. Deze nieuwe recente trend behoeft dus beter begrip en verklaring – er is niets vanzelf- sprekend aan wat zich de afgelopen tien jaar in Nederland (en in het buitenland) heeft voorgedaan. Het is een trendbreuk met ver- regaande consequenties die nog nauwelijks de wetenschappelij- ke aandacht hebben gekregen die zij behoeven. Hoe deze grote omkering in de richting van een ‘warmmodern zorgideaal’ te verklaren? Wat is de betekenis van de grote waarde- ring voor het nabije, het informele, het huiselijke? Een deel van de recente ontwikkelingen is mogelijk te begrijpen vanuit een theorie die net als die van De Swaan stamt uit de school van Norbert Elias: de ‘informaliseringsthese’ van de socioloog Cas Wouters ( 2007 ). Hij stelt dat de emancipatiebewegingen van de afgelopen decennia eraan hebben bijgedragen dat alle hiërarchische, formele en rigide verhoudingen aan legitimiteit hebben verloren. Hierdoor zijn in- stituties zoals psychiatrische instellingen en verzorgingshuizen in een kwaad daglicht komen te staan, terwijl informele, huiselijke