TSV 3 - najaar 2020

34 Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken NAJAAR 2020 nummer 3 maar het is nu erger omdat naast het virus en de ellende die voor haar daarmee gepaard gaat, de economie zo slecht draait dat ze het ook in haar directe omgeving goedmerkt. Haar zus is werkloos en terneergeslagen en haar man dreigt zijn baan bij de bank kwijt te raken. Ze ontvangt nauwelijks ondersteuning van de bedrijfsarts en haar collega’s en krijgt een burn-out. Ook voor Anne lijkt dit op scenario 2, maar dan slechter. Ze kan fluiten naar een bijbaan in de horeca en kan zich niet goed concentreren op haar studie. De relaties met haar ouders en vrienden verslechteren. Voor David lijkt dit op scenario 3, maar het is erger omdat het langer duurt. Een gang richting het miserabele verpleeghuis, waar David helemaal niet thuishoort, blijkt onvermijdelijk. Conclusies en aanbevelingen De extreme scenario’s (‘De schade beperkt’ en ‘Doomsday’) zijn redelijk voorspelbaar in wat eruit komt. De andere twee scenario’s vallen vooral op doordat verschillende groepen geraakt worden. Bij ‘Het is erg, maar we doen het samen’ zijn Bob en David nog vrij goed af, maar worden Anne en Ria flink geraakt, terwijl bij ‘Het waait over, maar de schade is blijvend’ dat precies omgekeerd is. Welke partijen kunnen de effectiviteit van gedrag en weerbaarheid beïnvloeden? In eerste instantie natuurlijk de landelijke en gemeentelijke overheid. Effectief beleid betekent maatregelen nemen die gepast zijn, gegeven de lokale situatie. Als die vervolgens op een consistente en begrijpelijkemanier uitgelegd worden, is het voor burgers gemakkelijker omdemaatregelen op te volgen. In de acute fase heeft de overheid diep ingegrepen in onze persoonlijke levenssfeer met een beroep op veiligheid. Nu we weten dat we de gedragsregels nog langere tijd nodig zullen hebben, is er een breder palet van gedragsveran- deringstechnieken nodig dat ook recht doet aan andere menselijke waarden, zoals de behoefte aan autonomie en sociale verbondenheid. Positief bekrachtigen van het na- leven van regels en nudging bijvoorbeeld, in plaats van de eenzijdige focus op het strenge vingertje bij nalatigheid. Omde weerbaarheid te vergroten, werden al snel financiële steunmaatregelen getroffen waarmee de overheid zzp’ers en andere getroffen groepen tijdelijk uit de wind heeft gehouden. Laat de overheid deze burgers straks alsnog omvallen als de dreiging van Covid-19 langer aanhoudt, en gaan de huisuitzettingen straks gewoon door? Niet slim, want elke euro die besteed wordt aan preventie van schul- den betaalt zich dubbel en dwars terug. Hoe vergroten we de weerbaarheid vanmensen die economisch hard door het virus worden getroffen? Experts zijn het erover eens dat er een integrale aanpak nodig is met aandacht voor de complexe problematiek waarmee mensen geconfronteerd worden. Een aanpak waarin allerlei overheidsinstanties, woningcorporaties, gezond- heids- en kennisinstellingen en kwetsbare groepen zelf hun krachten bundelen. Een aanpak die de huidige verkokering in het sociaal domein overstijgt en kwetsbaremensen eigen regie geeft. Het versterken van weerbaarheid ontstijgt evenwel het steunen van individuele burgers. Opmaatschappelijk niveau is sociale cohesie gebaat bij het verminderen van (arbeids)discriminatie en processen van uitsluiting en het verbeteren van toegankelijkheid vanmaatschappelijke voorzieningen en onderwijs. Sociale cohesie is geen soft gepraat voor rooibosthee-drinkers. Er is steeds meer bewijs dat een cultuur die zich kenmerkt door een klimaat van vertrouwen, vraaggerichtheid, tolerantie en solidariteit robuuster is en zich sneller aanpast aanmaatschappelijke veranderingen. Dat is goed voor ons gevoel van persoon- lijke controle en zal onze economie op de langere termijn versterken. Ookmedia spelen bij het uitdragen en uitleggen vanmaat- regelen een belangrijke rol, vooral bij het vormen van soci- ale normen. Bijvoorbeeld door ookmensen in de spotlights te zetten die de gedragsregels wel opvolgen. Bovendien kunnenmedia wij-zij-denken verkleinen door groepen minder uit te lichten en pontificaal tegenover elkaar te plaatsen, zoals jongeren tegenover ouderen en viruswaan- zinnigen tegenover burgers die strengere handhaving van de gedragsregels eisen. In demedia is vaak eenzijdig aandacht voor verschillen in waarden en gedrag van groe- penmensen, terwijl uit onderzoek blijkt dat uiteenlopende groepenmensen juist vaak dezelfde waarden omarmen. En laten we niet doen of alle wijsheid van bovenmoet komen. Burgers zelf kunnen veel doen omhet virus in te dammen. Door zelf prudent en weerbaar te zijn, bijvoorbeeld door creatief te zijn in het onderhouden van sociale contacten en er alert op te zijn waar ze kunnen bijspringen in hun directe omgeving. In demedia en de politiek is veel aandacht voor het beleid en het gedrag en welke schade dat toebrengt aan de economie en demaatschappij. De scenario’s illustreren dat weerbaarheidminstens zo belangrijk is. Economische en maatschappelijke gevolgen zijn in weerbare samenlevin- gen belangrijk gunstiger en de schadelijke effectenminder blijvend, ook voor kwetsbare groepen. Investeringen in sociaal kapitaal zijn daaromextra noodzakelijk en rendabel in Covid-tijd. Sandra van Dijk is sociaal psycholoog, verbonden aan de afdeling Gezondheids-, Medische en Neuropsychologie van de Universiteit Leiden. Marcel Canoy is als econoom verbonden aan de Vrije Universiteit en is adviseur van de Autoriteit Consument en Markt. Bronnen • CPB, Scenario’s economische gevolgen coronacrisis , maart 2020 • CPB, Langdurige effecten van de coronacrisis voor de arbeidsmarkt , augustus 2020 • Forsyth, D.R., Group-level resistance to health mandates during the COVID-19 pandemic: A group-think approach. Group Dynamics Theory Research and Practice , August 2020, doi: 10.1037/gdn0000132 • Nibud Nieuwsbericht, Weinig mogelijkheden om inkomens- terugval op te vangen, augustus 2020 https://www.nibud.nl/consumenten/ weinig-mogelijkheden-om-inkomensterugval-op-te-vangen/ • O’Connor, D.B., J.P. Aggleton e.a, Research priorities for the COVID-19 pandemic and beyond: A call to action for psycholog- ical science. British Journal of Psychology , 19 July 2020, doi: 10.1111/ bjop.12468 • Pitas, N. & C. Ehmer, Social Capital in the Response to COVID- 19. American Journal of Health Promotion , 2020  • Timmermans, Danielle, Charles Agyemang e.a., Communiceer beter over hoe je te gedragen tegenover het virus, 26 augustus 2020, Sociale Vraagstukken • Vijlbrief A. & K. van Mourik, Wat werkt bij de aanpak van armoede en schulden . Movisie, 2020 SCENARIO’S