In het Coalitieakkoord ziet het SCP risico’s voor de overbelasting van mantelzorgers. Minder bekend is dat van de vijf miljoen mantelzorgers in Nederland ongeveer één op de tien een migratieachtergrond heeft. Het is zorg die er anders uitziet dan van mensen zonder migratieachtergrond. Wat betekent dit voor hun ondersteuning?
Over het algemeen blijkt uit onderzoek dat mantelzorgers met een migratieachtergrond vaak intensieve hulp bieden en relatief vaak (zwaar) belast zijn in vergelijking tot mantelzorgers zonder migratieachtergrond. Ook zijn het bovengemiddeld vaak vrouwen die mantelzorg geven. De hulp die mantelzorgers met een migratieachtergrond geven begint daarnaast al op jonge leeftijd. Denk bijvoorbeeld aan het intensief tolken van jongeren voor hun ouders bij lastige gesprekken.
Het ondersteunen van mantelzorgers met een migratieachtergrond vraagt soms iets extra’s of iets anders
Deze verschillen zorgen ervoor dat het ondersteunen van mantelzorgers met een migratieachtergrond soms iets extra’s of anders vraagt van professionals. Maar dat niet alleen. Veel hulp en ondersteuning sluit niet aan op behoeften van mantelzorgers met een migratieachtergrond. Daarom is het belangrijk cultuur- of diversiteitsensitief te werken.
Nuance
Er wordt in onderzoeken vaak geschreven over een groep migranten alsof het een homogene groep is met dezelfde achtergrond en kenmerken. Maar de mensen binnen de groep verschillen ook van elkaar.
Mantelzorgers met een migratieachtergrond vragen minder om ondersteuning
Het is handig om te weten dat veel mensen met bijvoorbeeld een Turkse achtergrond veel belang hechten aan het zorgen voor ouders. Maar het is ook goed je te realiseren dat dat niet voor alle mensen met een Turkse achtergrond geldt. Het blijft dus belangrijk om te kijken naar het individu.
Vraagverlegenheid onder mantelzorgers
Niet iedereen heeft ondersteuning nodig bij mantelzorgtaken, maar uit onderzoek blijkt dat vooral mantelzorgers met een migratieachtergrond minder om ondersteuning vragen. Het feit dat de mantelzorgers met een niet-westerse migratieachtergrond de zorg minder vaak met professionals delen, wordt deels verklaard door de verschillende opvattingen die zij hebben over ziek zijn, de vaardigheid om passende zorg te zoeken en om deel te nemen aan de gezondheidszorg.
‘Straks houden ze geen rekening met het eten’
Dan zijn er ook nog vaak de taboes die hangen rondom ziektes en beperkingen of de schaamte om de zorg voor je ouders over te dragen aan anderen. Zo zegt een ervaringsdeskundige mantelzorger:
‘Veel mensen met een migratieachtergrond durven hun naaste niet naar een dagbesteding of verzorgingshuis te sturen: ”Straks houden ze bijvoorbeeld geen rekening met het eten” of “Wat zullen andere mensen hier wel niet van zeggen?” Dat is echt een taboe in Nederland onder mantelzorgers met een migratieachtergrond.’
Aan de andere kant is er een verschuiving in bepaalde opvattingen rondom schaamte en taboe. Veel mensen met een tweede of derde generatie-migratieachtergrond kunnen zich meer vinden in de Nederlandse zorgopvattingen. Zij vinden het normaler om een beroep te doen op formele zorg.
‘Door religieuze opvattingen denken mensen soms dat een beperking of ziekte een straf is’
Stichting lezen en schrijven:
‘Religieuze opvattingen maken het soms dat mensen denken dat een beperking of ziekte een straf is. Dit leidt ertoe dat mensen zich kunnen schamen voor een zieke naaste en het zorgen zien als iets wat zij zelf in afzondering van anderen moeten doen.’
Wel behoefte
Dat er minder om ondersteuning wordt gevraagd wil niet zeggen dat er geen behoefte aan is. Veel mantelzorgers zijn namelijk niet bekend met mogelijkheden voor mantelzorgondersteuning.
Ingewikkelde regels en moeilijk Nederlands kunnen ervoor zorgen dat mantelzorgers met een migratieachtergrond afhaken
Daarnaast is de weg naar ondersteuning die vanuit de gemeente geboden kan worden niet altijd duidelijk. De ingewikkelde regels in, voor sommigen, moeilijk Nederlands kunnen ervoor zorgen dat mantelzorgers met een migratieachtergrond afhaken bij het regelen van ondersteuning.
Wanneer iemand de Nederlandse taal niet machtig is wordt er vaak geen ondersteuning aangevraagd, omdat de informatie vaak niet vertaald wordt óf niet beschikbaar zijn in pictogrammen voor laaggeletterden.
Cultuursensitief werken is essentieel
Het ontbreken van cultuur- en/of religiegevoelige zorg is voor veel mantelzorgers met een migratieachtergrond een belangrijke reden om geen gebruik te maken van professionele zorg en ondersteuning.
Het is belangrijk om te weten waar de eigen blinde vlekken liggen
Veel professionals zijn zich daar niet bewust van. Het is daarom belangrijk om kennis te hebben van de cultuur en om oog te hebben voor het individu. Passende zorg gaat om toegankelijke zorg die aansluit bij de wensen en behoeften van degene die hulp nodig heeft.
Cultuursensitief werken gaat over het hebben van een open houding, bewustzijn van de eigen (culturele) normen en waarden en de eigen positie in de samenleving. Het vergt reflectie van de professional op het eigen vertrekpunt. Zijn of haar (culturele) normen en waarden deelt namelijk niet iedereen.
Daarnaast is het belangrijk om te weten waar de eigen blinde vlekken liggen. Bij cultuursensitief werken gaat het erom dat je weet dat kennis over cultuur kán uitmaken en de invloed hiervan wisselend is in verschillende situaties.
Neem de culturele achtergrond van iemand niet als startpunt
Goed cultuursensitief werken komt grofweg neer op de volgende principes:
- Houd een open en nieuwsgierige houding waarin je probeert niet meteen je eigen conclusies te trekken, maar open te onderzoeken wat de persoon tegenover je belangrijk vindt.
- Reflecteer op jezelf en je eigen overtuigingen. Waar komen die uit voort? Realiseer je dat andere overtuigingen niet per se slecht zijn, maar alleen anders zijn dan die van jou. Wanneer je ziet dat er een verschil in overtuiging is kun je door middel van gesprekken zoeken naar hoe je de ander passend kunt helpen.
- Neem de culturele achtergrond van iemand niet als startpunt. Het helpt om iets te weten over culturele achtergronden, maar het is belangrijk dat je kijkt naar de persoon die voor je zit. Wat zijn diens behoeften en overtuigingen?
- Je organisatie moet ruimte bieden aan cultuursensitief werken. Zo is er structureel aandacht voor jou als professional om je hierin verder te ontwikkelen. Maar zorg er ook voor dat de werkprocessen en het aanbod aansluiten bij de diversiteit aan behoeften waar je mee te maken krijgt.
Tara Knegt is socioloog en werkzaam bij Movisie.
Bronnen
Berdai Chaouni S, De Donder L. Invisible realities: Caring for older Moroccan migrants with dementia in Belgium. Dementia. 2019;18(7-8):3113-3129. doi:10.1177/1471301218768923
Boer, A. de, de Klerk, M,. Verbeek-Oudijk, D. & . Plaisier, I. (2020). Blijvende bron van zorg; ontwikkelingen in het geven van informele hulp 2014-2019. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Boer, A. de, de Klerk, M., Plaisier, I. (2021). Mantelzorgers van ouders met een niet-westerse migratieachtergrond. Geron, Volume 23, Issue 3
Claeys, A., Berdai Chaouni, S., Tricas-Sauras, S., & De Donder, L. (2020). Culturally Sensitive Care: Definitions, Perceptions, and Practices of Health Care Professionals. Journal of Transcultural Nursing, 32(5), 484-492. [5]. https://doi.org/10.1177/1043659620970625
Fokkema, T. & Das, M. (2020). Familienetwerken van niet-westerse oudere migranten. In: De Mooij, M., Dieleman, D, de Regt, S. (red.) Jaarrapport Integratie 2020. Den Haag/Heerlen/Bonaire: CBS.
Jennissen, R., Engebersen, G., Bokhorst, M., & Bovens, M. (2018). De nieuwe verscheidenheid: Toenemende diversiteit naar herkomst in Nederland. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.
Kennisplatform Integratie & Samenleving (2016). Mantelzorgers met een migratieachtergrond ondersteunen. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut en Movisie.
Klokgieters, S., van Tilburg, T., Deeg, D. & Huisman, M. (2018). Gezondheidsverschillen onder oudere migranten in Nederland. Demos, bulletin over bevolking en samenleving, 34(9), 4-7.
Van Wieringen, J. C. M., & van Grondelle, N. J. (2014). Migrantenmantelzorgers: Onzichtbaar, onmisbaar… overbelast. Bijblijven, 30(5), 32-39.
Wittenberg, Y., de Boer, A.H., de Klerk, M.M.Y., Verhoeff, A.P., & Kwekkeboom, R. (2021). How to understand diversity in citizens’ care attitudes: an exploratory study in the Netherlands. Ageing & Society, 1-20. https://doi.org/10.1017/S0144686X21001082.
Foto: RDNE Stock project