Lou Repetur kwam op haar achtste met haar ouders op de vlucht uit Chili naar Nederland. Net als andere vluchtelingen bracht ze daarmee ervaringskennis mee: een alertheid bij bepaalde tonen in het publieke debat.

Ik was acht jaar toen mijn ouders met mij in 1974 vanuit Chili naar Nederland vluchtten. Na de militaire staatsgreep van generaal Pinochet op 11 september 1973 werd het voor mijn vader in Chili te gevaarlijk. In het concentratiekamp waar hij zat kwam toevallig een delegatie Nederlandse politici. We kregen asiel als gezin en vertrokken met elk een koffer. Nederland ontving ons warm. Premier Den Uyl had persoonlijk de deur opengezet voor Chileense politiek vluchtelingen, uiteindelijk zouden er ruim tweeduizend komen. Er stonden vrijwilligers op ons te wachten. Burgemeesters vroegen hun inwoners om Chilenen op zondagsbezoek te vragen. Er was ruimte.

Een soort alertheid. Een herkenning van bepaalde bewegingen, een ongemak bij bepaalde tonen in het publieke debat

Ik groeide op en studeerde. Trouwde en kreeg kinderen. Ik werkte en ben nu algemeen directeur bij Movisie, een nationaal kennisinstituut voor het sociaal domein. Al die tijd droeg ik iets mee wat ik pas later een naam leerde geven: ervaringskennis. Maar er is nog iets anders wat ik meedraag. Iets wat ik deel met veel mensen die ooit zijn gevlucht en zich op een nieuwe plek hebben gevestigd. Een soort alertheid. Een herkenning van bepaalde bewegingen, een ongemak bij bepaalde tonen in het publieke debat. Een geheugen dat waarschuwt.

Herkenbare mechanismen

Lidija Zelovic, documentairemaker, vluchtte in 1993 vanuit het belegerde Sarajevo naar Nederland. Ze groeide op in Joegoslavië, studeerde literatuur, werkte bij de Bosnische televisie en zag haar land uit elkaar vallen langs lijnen die niemand voor mogelijk had gehouden. In haar documentaires My Own Private War en Home Game onderzoekt ze wat het betekent om je thuis te verliezen en of je ergens anders ooit weer écht thuis kunt zijn.

Polarisatie kan overal ontstaan en tot extreem geweld leiden, ook hier, ook nu

Zelovic signaleert in Nederland een politiek klimaat waarin groepen steeds vaker als zondebok worden aangewezen, waarin angst en wantrouwen langzaam normaliseren, waarin oorlogstaal zijn intrede doet. Wanneer ze dat hardop zegt, is de reactie van haar omgeving vaak: je bent getraumatiseerd. Je ziet spoken. Maar Zelovic weigert haar observaties weg te laten wuiven als symptoom. Polarisatie kan overal ontstaan en tot extreem geweld leiden, ook hier, ook nu. Niet omdat Nederland Joegoslavië is, maar omdat de mechanismen herkenbaar zijn voor wie ze van dichtbij heeft meegemaakt.

Dubravka Ugrešić, de Kroatisch-Nederlandse schrijfster die in 1993 vluchtte na de val van Joegoslavië, schreef er haar hele leven over. Ze werd in haar geboorteland weggezet als landverraadster en ‘heks’ omdat ze kritisch was over het opkomend nationalisme. Over wat er daarna kan gebeuren zei ze: ‘Als de machine van zelfdestructie op volle toeren draait kun je ’m niet meer stoppen. Je kan schrijven, je kan schreeuwen, je kan mensen proberen over te halen, huilen, smeken…. als het eenmaal begint, ben je te laat.’

Tijd voor aandacht en erkenning

Wat ik zie in al deze verhalen, die van Zelovic, van Ugrešić, is een patroon. Mensen die iets hebben meegemaakt wat de meeste Nederlanders niet kennen uit eigen ervaring: het moment waarop een samenleving kantelt. Niet omdat zij helderziend zijn, maar omdat ze een referentiekader hebben dat veel andere mensen, waaronder beleidsmakers missen.

Ik pleit voor aandacht en erkenning voor wat vluchtelingen weten

Ik pleit niet voor het gelijktrekken van situaties die niet gelijk zijn. Nederland is niet Chili onder Pinochet. Nederland is niet Joegoslavië in 1992. Ik pleit voor aandacht en erkenning voor wat vluchtelingen weten. Voor wat zij weten dat anderen niet zien. Opdat wij in Nederland niet te laat zullen zijn. Opdat wij onze democratie versterken en behouden. Wij kunnen vluchtelingen helpen te integreren en zij kunnen ons helpen te bewaken wat ons lief is.

Lou Repetur is algemeen directeur van Movisie.

Foto: een eeuwige vlam (vječna vatra) bij een oorlogsmonument in Sarajevo. Moon and Others via Pexels.