Immigranten krijgen vaak niet dezelfde sociale speelruimte als burgers zonder migratieachtergrond. Sociale wetenschappers Stefan Manser-Egli en Philipp Lutz vinden dat het streven naar vrijheid en gelijkheid in een inclusieve samenleving daardoor in de knel komt.

Hanna komt Sue tegen. Sue vraagt: ‘Wil je een keer langskomen voor een kopje koffie?’ Wat kan Hanna het beste doen? Een geschikt moment afspreken met Sue om langs te komen voor een kopje koffie? Langskomen wanneer Hanna tijd heeft? Of wachten tot Sue Hanna opnieuw vraagt om langs te komen?

Misschien weet u het juiste antwoord op deze vraag, die tot voor kort in het Nederlandse inburgeringsexamen voorkwam. Misschien weet u het niet. En misschien hoeft u het ook niet te weten. Nederlandse burgers zijn vrijgesteld van burgerschapsexamens en, in het algemeen, van integratieverwachtingen, zoals die in deze vraag worden uitgedrukt. Ze zijn in zekere zin vrijgesteld van integratie – een kritiekpunt dat centraal staat in debatten over de integratie van immigranten. Maar wat betekent dat in de praktijk? Gelden er inderdaad strengere normen voor immigranten dan voor Nederlandse burgers? In recent onderzoek hebben we dit idee voor het eerst empirisch getoetst.

Migratiebias in sociale normen

We stelden de vraag: worden er aan immigranten hogere normatieve verwachtingen gesteld dan aan anderen? Om dit te beantwoorden, keken we naar Zwitserland, een consensusgericht land met een diverse samenleving en verhitte politieke debatten over de integratie van immigranten – een context die niet veel verschilt van die in Nederland.

We hebben mensen ondervraagd over het belang van sociale normen voor integratie, zoals participatie in de buurt, financiële onafhankelijkheid, naleven van de wet en deelname aan de politiek. Voor de ene helft van de respondenten hadden de vragen specifiek betrekking op immigranten. Bijvoorbeeld: immigranten moeten regelmatig contact hebben met hun buren. Voor de andere helft van de respondenten gingen de vragen over iedereen in de samenleving. Denk daarbij aan: mensen moeten regelmatig contact hebben met hun buren.

Door deze twee manieren van vragen konden we nagaan of mensen inderdaad hogere normatieve verwachtingen hebben van immigranten dan van de samenleving in zijn geheel. Uit de resultaten blijkt dat immigranten inderdaad aan strengere sociale normen werden gehouden dan anderen in de samenleving, vooral wat betreft lokale sociale betrokkenheid en respect voor wetten en constitutionele waarden. Een fenomeen dat we de migratiebias in sociale normen noemen.

Geromantiseerde integratiebeelden

Waarom zijn deze bevindingen belangrijk en wat vertellen ze ons over het publieke begrip van de integratie van immigranten?

Integratiebeleid kadert integratie vaak in lokale, gemeenschapsgerichte termen. Oftewel, immigranten worden aangemoedigd om lid te worden van verenigingen, deel te nemen aan het buurtleven of sociale banden aan te knopen.

Onze bevindingen wijzen erop dat het publiek deze lokale beelden mogelijk romantiseert en immigranten aan hogere normen houdt dan andere burgers – een dubbele standaard. Voor burgers zonder migrantenachtergrond is deelname aan het lokale leven grotendeels een kwestie van keuze. Voor immigranten daarentegen is het een sociale verwachting en een maatstaf voor hun integratie. Hun mate van lokale participatie wordt gecontroleerd en geëvalueerd, zowel als sociale norm als in de bureaucratische praktijk, wat de ongelijke verdeling van normatieve verwachtingen weerspiegelt.

Deze dubbele standaard, ook wel integratiedispensatie genoemd, creëert een ongelijke behandeling. Burgers worden gespaard van formele en informele controle, terwijl immigranten volgens strengere normen worden beoordeeld.

Ook bias in Nederland

Net als elders in Europa stellen Nederlandse politici de rol van normen en waarden vaak centraal in het nationale integratiedebat en -beleid. In de participatieverklaring, die door alle integratie plichtige immigranten moet worden ondertekend, beloven en zij trouw aan de ‘Nederlandse waarden’ van vrijheid, gelijkheid, solidariteit en participatie. In 2022 werd deze belofte uitgebreid met een praktisch onderdeel. Vanaf dat moment moeten immigranten contact leggen met lokale waardendragers. We hebben het dan over burgers die geacht worden de Nederlandse waarden te belichamen.[i]

Bovendien heeft het Nederlandse parlement in november 2024 een zeer controversieel voorstel aangenomen om gegevens te verzamelen over de culturele en religieuze normen en waarden van Nederlanders met een migratieachtergrond. De achterliggende verdenking was dat ‘sommige mensen met een migratieachtergrond zich niet kunnen vinden in Nederlandse waarden zoals de democratische rechtsstaat of gelijkheid van mannen en vrouwen.’ Maar juist de waarde van gendergelijkheid is bijvoorbeeld geen bijzonder Nederlandse waarde, en ook onderschrijven niet alle Nederlandse burgers deze waarde, zoals de motie suggereert.

Dit beleid en de discussies eromheen suggereren dat ook in Nederland immigranten aan hogere normen worden gehouden dan burgers. Als dat zo is, wat betekent dat dan voor een liberale democratie die gelijkheid en vrijheid hoog in het vaandel heeft staan?

Politieke implicaties

De migratiebias heeft brede politieke implicaties. Gelden dezelfde sociale normen voor iedereen? Versterkt het feit dat het integratiebeleid zich alleen op immigranten richt de verdeeldheid die het zegt te willen overbruggen? Misschien wel tot het punt dat het beleid zelf het probleem wordt? En is het in overeenstemming met democratische waarden om van immigranten te eisen dat ze trouw beloven aan normen die niet in gelijke mate van burgers worden verwacht en gehandhaafd?

Terugkomend op ons openingsscenario is het antwoord eenvoudig: kies voor een geschikt moment afspreken met Sue om langs te komen voor een kopje koffie. In feite is er hier geen goed of fout antwoord – en geen van de voorgestelde antwoorden is bijzonder Nederlands of on-Nederlands. De kwestie is complexer: als het gaat om sociale normen, krijgen immigranten vaak niet dezelfde speelruimte als burgers. Inzicht in deze vooringenomenheid is cruciaal om de waarden van vrijheid en gelijkheid in een echt inclusieve samenleving na te leven.

Stefan Manser-Egli is postdoctoraal onderzoeker Politieke Sociologie aan de Universiteit van Amsterdam. Philipp ilipp Lutz is universitair docent Politieke Wetenschappen aan de Vrije Universiteit Amsterdam

 

Noot:

[i] Blankvoort, N., Dodevska, I. and Manser-Egli, S. ‘The Scientism of Integration: Colonial Modernity Logics Within the Integration Science-Policy Nexus’ (under review).