Ontwikkelingshulp wordt regelmatig gepresenteerd als instrument om migratie naar Europa te beperken. De redenering is eenvoudig: meer ontwikkeling betekent minder noodzaak om te vertrekken. Maar de empirische literatuur wijst op een complexer patroon.
De migratiewetenschapper Hein de Haas (2023) beschrijft dit als de mobility paradox: economische en sociale ontwikkeling vergroot in eerste instantie juist de capaciteit en aspiratie om te migreren. In plaats van een lineair verband tussen armoede en emigratie, zien we vaak een omgekeerde U-curve.
Dat patroon is breed gedocumenteerd. Een studie van Clemens (2014) laat zien dat emigratie uit lage-inkomenslanden doorgaans toeneemt bij stijgende inkomensniveaus. Czaika en de Haas (2014) vinden vergelijkbare niet-lineaire relaties tussen ontwikkeling en emigratie. Ook het World Development Report 2023: Migrants, Refugees, and Societies van de World Bank bevestigt dat internationale migratie toeneemt bij overgang van lage naar middeninkomensniveaus.
De mechanismen zijn meervoudig: (1) Middelen-effect: Migratie vereist financiële en sociale hulpbronnen. Bij extreme armoede ontbreken die. (2) Aspiratie-effect: Onderwijs, media en urbanisatie vergroten verwachtingen en referentiekaders. (3) Demografische druk: In veel lage-inkomenslanden is sprake van snelle bevolkingsgroei en grote cohorten met jonge mensen. Zelfs bij economische groei kan de arbeidsmarkt die instroom niet direct absorberen.
Historisch zien we dit proces terug in landen als Mexico, Turkije, Zuid-Korea en Marokko: emigratie nam toe tijdens de overgang naar middeninkomensstatus en stabiliseerde pas bij verdere institutionele en economische consolidatie.
Belangrijk is dat ontwikkeling in beginsel niet automatisch leidt tot migratiedaling. Volgens analyses van de OECD (o.a. Interrelations between Public Policies, Migration and Development, 2017) hebben beleidsmaatregelen gericht op economische ontwikkeling zelden een direct, korte-termijneffect op emigratie. De tijdshorizon is decennia, niet jaren.
Wat betekent dit voor ontwikkelingshulp? (1) Korte termijn: beperkte economische vooruitgang kan emigratie verhogen. (2) Middellange termijn: migratie stabiliseert naarmate inkomens en instituties consolideren. (3) Lange termijn: in goed functionerende economieën wordt migratie meer circulair en keuze-gedreven in plaats van noodgedreven.
Dat werpt een ander licht op de beleidsclaim dat hulp migratie “tegenhoudt”. Ontwikkeling kan op termijn stabiliserend werken, maar juist via een transitiefase van verhoogde mobiliteit.
Migratie is daarmee geen louter armoedeverschijnsel, maar een structureel onderdeel van modernisering. Wie ontwikkelingshulp inzet als een snelle migratierem zonder deze transitiedynamiek te erkennen, baseert beleid op een korte-termijn misvatting.
Maar op de langere termijn kan het zeker wel zinvol zijn voor landen die helpen, omdat beter ontwikkelde landen (met een hoger opgeleide, gezondere bevolking met meer en sterkere instituties) mensen juist behouden en een productie- en afzetmarkt kunnen worden voor nu rijkere landen.
Zoals recent betoogd door de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2025) kan juist Afrika, mits het slaagt in het versterken van onderwijs, instituties en arbeidsmarkten, op termijn profiteren van een aanzienlijk demografisch dividend. In een vergrijzend Europa (en China, met op termijn ook India) verschuift het economische en demografische zwaartepunt daarmee geleidelijk zuidwaarts, wat ontwikkeling en mobiliteit niet tot probleem, maar tot wederzijds strategisch vraagstuk kan maken.
Clemens, M.A. 2014. “Does development reduce migration?,” Chapters, in: Robert E.B. Lucas (ed.), International Handbook on Migration and Economic Development, chapter 6, pages 152-185, Edward Elgar Publishing.
Czaika, M. and de Haas, H. (2014), The Globalization of Migration: Has the World Become More Migratory?†. Int Migr Rev, 48: 283-323. https://doi.org/10.1111/imre.12095
De Haas, H. (2023). Hoe migratie echt werkt: Het ware verhaal over migratie aan de hand van 22 mythen. Spectrum.
World Bank (2023). World Development Report 2023: Migrants, Refugees, and Societies
OECD (2017). Interrelations between Public Policies, Migration and Development. Interrelations between Public Policies, Migration and Development (EN)
UN DESA. World Population Prospects
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), 2025, Met de mondiale demografie mee. Anticiperen op krimpend arbeidsaanbod in het buitenland | WRR
