Sinds twee jaar draait de Dienst Terugkeer en Vertrek (DTenV), in samenwerking met onder meer het Openbaar Ministerie en de politie, proef met een team dat zich richt op migranten die onrechtmatig in Nederland verblijven en overlast veroorzaken. Wat houdt de pilot in en hoe draagt die bij aan bestaande aanpakken?

In theorie lijkt het een één-tweetje: als mensen niet rechtmatig in Nederland verblijven, moeten ze het land verlaten. En als ze overlast veroorzaken liever vandaag dan morgen. Maar in de praktijk is dat makkelijker gezegd dan gedaan. Omdat een land van herkomst geen reisdocumenten afgeeft bijvoorbeeld. Of omdat mensen niet op één plek blijven, helemaal van de radar verdwijnen of steeds weer nieuwe procedures beginnen waardoor ze niet verwijderbaar zijn.

Vrij vertaald: bedenk oplossingen om belemmeringen in het vertrekproces te doorbreken

In dat licht moet de opdracht worden bezien die het directoraat-generaal Migratie van Justitie en Veiligheid drie jaar geleden gaf aan DTenV om ‘maatregelen te implementeren die bijdragen aan het uit kunnen zetten van mensen die geen recht hebben op verblijf in Nederland en overlast veroorzaken’. Vrij vertaald: bedenk oplossingen om belemmeringen in het vertrekproces te doorbreken en blijf zoeken naar mogelijkheden voor terugkeer. Dit heeft geleid tot het ‘Programma Implementatie Taakuitbreiding DTenV’, waar het Thematisch Team Overlastgevende Vreemdelingen (TTOV) onder valt.

Ernst Veenhoven, werkzaam bij de afdeling Ketensturing van het ministerie: ‘Met dit programma willen we ervoor zorgen dat bij lichtere strafbare feiten asielaanvragen als dat kan versneld worden behandeld door de IND. En dat mensen bij een afwijzing, indien noodzakelijk en mogelijk, in vreemdelingenbewaring worden gesteld met het oog op gedwongen terugkeer. Het is belangrijk dat je dat goed organiseert als keten. Openbare orde en veiligheid zijn zaken van de gemeente en de politie met de burgemeester als bevoegd gezag, maar vanuit de migratieketen kunnen we hier aan bijdragen.’

Gezamenlijke acties

Het TTOV is het geesteskind van oud-DTenV’er Peter Bos. Sinds twee jaar is hij een van de vier ketenmariniers in dienst van het ministerie van Justitie en Veiligheid om overlast tegen te gaan. Ze zijn een verbindende schakel tussen alle organisaties die betrokken zijn bij overlastgevers en verkleinen de kloof tussen het Rijk en de uitvoerende partijen. Hij is veel in gesprek met gemeenten, burgemeesters en ambtenaren openbare orde, veiligheid of asiel, maar ook met bijvoorbeeld een winkeliersvereniging of met vervoersbedrijven.

‘Om tot een versnelling te komen en mazen in het net te dichten’ 

‘Het gaat steeds om de lijntjes bij elkaar krijgen: hoe brengen we de overlast in kaart, wie hebben we daarvoor nodig, wat is er voor nodig om het op te lossen en wie neemt het voortouw. We adviseren rechtstreeks en gevraagd en ongevraagd de minister van Asiel en Migratie en stemmen veel af in de keten om tot een versnelling te komen en mazen in het net te dichten.’

Zo’n maas in het net kan bijvoorbeeld ontstaan wanneer overlastgevers het hele land doorreizen. ‘Een agent ziet niet zomaar dat iemand in een andere regio al een overtreding heeft begaan. Ook heeft elk korps een eigen werkwijze.’ Daders kunnen bovendien lang onder de radar blijven als er geen aangifte wordt gedaan van overtredingen in het azc of daarbuiten. Bij een actie bij het Utrechtse Bollendak bleek één jongere maar liefst 87 overtredingen op zijn naam te hebben. Hij is inmiddels het land uitgezet.

Afspraken met de strafrechtketen

Het team kijkt ook waar in de keten nog winst te behalen valt. Zo’n punt is het ‘koppelvlak’ met de strafrechtketen. George Rasker, landelijk officier van justitie voor vreemdelingen in het strafrecht bij het Openbaar Ministerie, noemt als voorbeeld overlastgevers zonder vaste woon- of verblijfplaats.

‘Als iemand bij een overtreding wordt aangehouden krijgt die later een bekeuring van het CJIB. Pleegt de vreemdeling een misdrijf dan ontvangt deze een dagvaarding voor een zitting van de politierechter. Als het om een asielzoeker gaat, kan die zijn geregistreerd in Ter Apel zonder daar te verblijven. Komt iemand vervolgens niet opdagen bij de strafzitting, dan wordt de vreemdeling bij verstek veroordeeld. Maar de vraag is: kan het vonnis wel worden uitgevoerd? Er is nu een aanwijzing gemaakt om te zorgen dat overlastgevers zonder vaste woon- of verblijfplaats zich niet kunnen onttrekken aan berechting en eventuele strafoplegging. Dat betekent dat zoveel mogelijk ‘lik op stuk’ wordt toegepast, en dat berechting gebeurt in de periode dat iemand vast zit na aanhouding door de politie.’

Om vertrek te kunnen realiseren, is afgesproken dat uitzetting vóór gaat

Om vertrek te kunnen realiseren, is afgesproken dat uitzetting vóór gaat. Rasker: ‘De hoofdregel is dat een vreemdeling die een straf krijgt opgelegd eerst zijn straf uitzit en aansluitend het land wordt uitgezet. Maar er zijn mensen bij wie we pas in vreemdelingenbewaring constateren dat er nog een detentiestraf openstaat. En de mogelijkheid iemand uit te zetten is ook niet vanzelfsprekend. In die gevallen kunnen we de straf opschorten. De straf wordt dan niet uitgevoerd, maar zodra iemand weer in Nederland opduikt gebeurt dit alsnog. Dit krijgt betrokkene nadrukkelijk te horen en daardoor is het meteen een stok achter de deur om weg te blijven uit Nederland.’

Meedenken met gemeenten

Het TTOV denkt ook mee met gemeenten die omhoog zitten met overlastgevende migranten die geen rechtmatig verblijf hebben in Nederland. Petra Verburg, werkzaam op de afdeling veiligheid van de gemeente Amersfoort, werd via een ketenmarinier op het spoor gezet van het TTOV. Ze nam contact op over twee personen in de stad met een strafblad die te horen hadden gekregen dat ze het land moeten verlaten. Weliswaar mogen gemeenten en DTenV in het kader van de AVG niet zomaar persoonsgegevens van vreemdelingen uitwisselen, maar meedenken over generieke oplossingen kan wel.

Daarbij kan het een voordeel zijn dat DTenV perspectieven en inzichten vanuit vertrek inbrengt in plaats vanuit het openbare orde-domein. Helaas bleek in deze gevallen niet meteen een oplossing mogelijk: de landen van herkomst van de betrokkenen werken niet mee aan gedwongen terugkeer, zodat vrijwillige terugkeer de enige optie is.

Er kan veel niet, maar er zijn ook altijd dingen wel mogelijk

Toch heeft Verburg het contact met TTOV als heel positief ervaren. ‘Ze kunnen aangeven wat er kan. Er kan veel niet, maar er zijn ook altijd dingen wel mogelijk. En een nieuw inzicht voor mij is dat de situatie kan veranderen. Wat dat betreft is het belangrijk om te proberen in contact te blijven en steeds de optie van zelfstandige terugkeer aan te geven.’

Samenvattend is samenwerken en gebruikmaken van de mogelijkheden die er zijn de snelste weg om overlastgevende migranten sneller en beter aan te pakken, aldus George. ‘Als we dit intensiveren kunnen we de overlast significant terugdringen, binnen de bestaande kaders. Tegen iedereen in de migratieketen die tegen problemen aan loopt zou ik zeggen: schrijf je probleem eens op, vraag collega’s of ze je probleem herkennen en escaleer binnen de eigen organisatie of met ketenpartners. Doe wat nu al kan, daar moeten we mee beginnen.’

Dit artikel is licht ingekort met toestemming overgenomen uit het online magazine Mens en Migratie van IND, COA en DTenV, zie www.mensenmigratie.nl. Contact opnemen met het TTOV kan via ttov@dtenv.nl of de lokale regievoerder van DTenV.

Foto door Martijn Stoof via Pexels.

 

Aanpak overlastgevende asielzoekers Naast de ketenmariniers en het TTOV zijn er meer samenwerkingsverbanden gericht op overlastgevers. Het Interventieteam (IVT) is erop gericht om overlastgevende asielzoekers met een kleine kans op verblijf zo snel mogelijk door de procedure te krijgen. Het Ambulant Ondersteuningsteam (AOT) van COA biedt snel deskundige ondersteuning op een opvanglocatie wanneer er sprake is van herhaaldelijke overlast of een incident met grote impact. Daarnaast is er een Toolbox aanpak overlastgevende en/of criminele asielzoekers, als onderdeel van de aanpak van asielzoekers die overlast geven en/of crimineel gedrag vertonen. De toolbox geeft handvatten voor betrokken partijen, zoals gemeenten, partijen uit de vreemdelingenketen, openbaar vervoerders, winkeliers, omwonenden van opvangcentra, het OM en de politie.