Wat als we in 2050 de daadwerkelijke oorzaken van gedwongen migratie aanpakken? Wat als we in 2050 asielvragen vooral buiten Europa organiseren? De Adviesraad Migratie bestaat 25 jaar en nodigde een aantal wetenschappers uit om 25 jaar vooruit te kijken. In vier essays beantwoorden zij de specifieke vraag die zij van de Adviesraad kregen. Op 1 juni gingen de auteurs in debatcentrum De Nieuwe Liefde met elkaar in gesprek.

Maandagavond 1 juni, de zaal van De Nieuwe Liefde in Amsterdam is vol verwachting.

‘De Adviesraad is jarig en geeft dit jaar een aantal feestjes,’ opent Monique Kremer, voorzitter van de Adviesraad Migratie, de avond. Op uitnodiging van de Adviesraad keek een aantal wetenschappers in vier essays vijfentwintig jaar vooruit. Deze concrete utopieën staan vanavond centraal. Haalbare en hoopvolle ideeën die een goed gefundeerd gesprek stimuleren. Geen verhalen dus over hoe in 2050 alle grenzen open zijn of dat er dan geen asielzoekers meer zullen zijn, benadrukt Kremer, maar essays over die ruimte daar tussenin.

Evelien van Roemburg, secretaris-directeur van de Adviesraad, bedankt nogmaals de aanwezige wetenschappers: migratieonderzoeker en beleidsanalist Amanda Bisong, John Dalhuisen van de Berlijns denktank European Stability Initiative, de Vlaamse hoogleraar Hanne Beirens en de Leidse emiritus hoogleraar migratiegeschiedenis Marlou Schrover. Aanwezig om commentaar te geven op de essays zijn Clingendael-directeur Monika Sie Dhian Ho en socioloog Ruud Koopmans.

Wat als… we in 2050 de daadwerkelijke oorzaken van gedwongen migratie aanpakken?

De eerste wetenschapper die haar essay samenvat is Amanda Bisong, werkzaam aan de Europese universiteit (EUI) in Florence en gespecialiseerd in de migratierelatie tussen Afrika en de EU. Bisong legt via een digitale verbinding uit hoe de EU de daadwerkelijke oorzaken van gedwongen migratie aan kan pakken. In de eerste plaats moeten regeringen samen tot een meer proactief, holistisch en rechtvaardig asielbeleid komen. Concreet betekent dat een integraal beleid met: investeringen in bestaanszekerheid voor iedereen, eerlijke handel, klimaatweerbaarheid en bestuurlijke hervormingen die economische ongelijkheid en uitsluiting bij de bron aanpakken.

Dat zou bijvoorbeeld kunnen betekenen dat migranten uit Zuid-Europa naar het noorden trekken

In de tweede plaats moeten regeringen hier de belangrijkste megatrends die migratie beïnvloeden bij betrekken: klimaatverandering, de techno-economische transitie (en het feit dat het winnen van belangrijke grondstoffen voor de groene transitie in een aantal landen voor nieuwe vormen van ontheemding zorgt, red.) en de toenemende ongelijkheid.

Tot slot is het belangrijk te beseffen dat de verhoudingen tussen het Noorden en het Zuiden niet statisch zijn. Migratie zal verschillende richtingen op gaan, want: ‘Ook Europa is niet immuun voor klimaatverandering.’ Dat zou bijvoorbeeld kunnen betekenen dat migranten uit Zuid-Europa naar het noorden trekken. Planetair burgerschap heeft de toekomst, sluit Bisong af. Planetair burgerschap zou, in een concrete utopie voor 2050, de basis moeten vormen voor een transnationaal asielstelsel.

Wat als… we in 2050 asielaanvragen vooral buiten Europa organiseren?

Het essay van John Dalhuisen en Gerard Knaus, dat Dalhuisen namens hen samenvat, staat vrij haaks op de richting die Bisong schetst. Waar Bisong zich richt op de oorzaken, kijkt Dalhuisen meer naar de grenzen.

Afspraken met veilige derde landen over het onderbrengen van vluchtelingen, vormen volgens Dalhuisen het hart van het antwoord

De fundamentele vraag van deze tijd is hoe democratieën het Vluchtelingenverdrag kunnen inzetten om irreguliere migratie te begrenzen, aldus Dalhuisen. Afspraken met veilige derde landen over het onderbrengen van vluchtelingen, vormen volgens hem het hart van het antwoord. Dit soort afspraken werken als betrokken landen hier helder over communiceren en vanaf een bepaalde datum strikt doorvoeren.

Daarnaast is het nodig dat in dit derde land een deugdelijke procedure is, die per individu kan bepalen of dit derde land daadwerkelijk een veilige plek voor deze persoon is. Dalhuisen noemt de afspraken die Australië met eilanden in de Stille Oceaan maakte om migranten op te vangen en de EU-Turkijedeal in 2016 het bewijs dat dit soort afspraken werken. Zowel richting Australië als richting Griekenland nam de irreguliere migratie significant af.

De mensenrechtenschending op de eilanden in de Stille Oceaan en gebrekkige opvang van Syriërs in Turkije mogen volgens Dalhuisen toekomstige afspraken niet belemmeren. Het alternatief: systematische push-backs (zoals mensen terug de zee in duwen) is slechter. Daarnaast zouden de afspraken met derde landen gepaard moeten gaan met het in staat stellen van mensen onder de meest erbarmelijke omstandigheden, met de minste middelen, om via een georganiseerde route in de EU asiel aan te vragen. Daar zou volgens Dalhuisen in Europa wel draagvlak voor zijn.

Hoe realistisch en uitvoerbaar?

Ruud Koopmans, hoogleraar sociologie en migratie aan de Humboldt Universiteit in Berlijn en auteur van onder andere De asielloterij, becommentarieert de beide essays. Wat valt hem op?

Koopmans: ‘We leven in een systeem waarin het al fout gaat, een systeem dat al problematisch is’

Koopmans vindt planetair burgerschap te utopisch, ‘als we zien hoe moeilijk het al is om in de EU samen te werken’. De bilaterale partnerschappen tussen Europese en Afrikaanse landen die Bisong noemt, spreken hem wel aan. Koopmans zegt meer in de richting van Dalhuisen en Knaus te zien. ‘We leven in een systeem waarin het al fout gaat, een systeem dat al problematisch is. We zouden elke realistische oplossing die voorbijkomt moeten omarmen.’

Met Dalhuisen bespreekt Koopmans een aantal praktische kanten van diens utopie: Hoe voorkom je dat mensen die al gemigreerd zijn, in de illegaliteit verdwijnen als nieuwe asielafspraken strenger worden? Zou voor migranten uit aangrenzende landen, zoals Oekraïne, niet een uitzondering gemaakt moeten worden?

Over het eerste zegt Dalhuisen dat nog goed moet worden nagedacht en met het tweede is hij het eens. De vraag die Bisong voor beide wetenschappers heeft, komt terug in het eindgesprek: ‘We hebben het over mensen: tegen welke prijs moeten regeringen met dit soort afspraken experimenteren?’

Wat als… we in 2050 de uitvoering in de ontvangende landen zelf eindelijk serieus nemen?

Twee volgende wetenschappers beklimmen het podium. Marlou Schrover, emeritus-hoogleraar economische en sociale geschiedenis aan de Universiteit van Leiden, neemt als eerste energiek het woord. Zij en hoogleraar Peter Scholten beantwoorden in hun essay de vraag: Wat als we in 2050 de uitvoering in de ontvangende landen zelf eindelijk serieus nemen?

Het tweestatusstelsel is in het verleden al eens geïntroduceerd en geen succes gebleken, aldus Marlou Schrover

Voorspellen is ontzettend moeilijk en in het verleden ook eigenlijk nooit gelukt, aldus Schrover. Ook een beleidsvoorstel als het tweestatusstelsel is in het verleden al eens geïntroduceerd en geen succes gebleken. Schrover ziet geen aanwijzingen waarom het dit keer wel zal lukken en dat is een probleem: ‘Het migratiebeleid heeft de afgelopen vijfentwintig jaar en langer gefaald, het risico is dat mensen het vertrouwen in de democratie kwijtraken.’

Volgens Schrover en Scholten ligt de oplossing in een aantal zaken. In de eerste plaats moet de rust in het beleid worden teruggebracht. Dat betekent: stop met het morrelen aan wetten en verander beleid niet voordat je het effect geëvalueerd hebt. Daarnaast moet de regering stoppen met het systematisch onderfinancieren van de IND en het COA. De ontelbare kostbare noodgrepen hebben er namelijk toe geleid dat we het duurste asielsysteem ooit hebben.

Wat als… we in 2050 in Europa veel beter en sneller kunnen bepalen wie wordt toegelaten en wie niet?

Hanne Beirens, visiting professor aan het College of Europe in Brugge en voormalig directeur van het Migration Policy Institute, heeft in haar essay op Europees niveau gekeken. Drie factoren in het heden zijn cruciaal voor de toekomst. De huidige geopolitieke situatie, waarin de EU in een soort bankschroef vastzit tussen Rusland en de VS, maakt dat veel lidstaten de EU als een geopolitieke levenslijn ervaren, aldus Beirens.

27 parallelle asielsystemen is erg kostbaar; de komende jaren moeten lidstaten toewerken naar een meer efficiënt, federaal systeem

‘In Brussel zindert het, onder lidstaten heerst een soort ongeduld om de Europese integratie te verdiepen.’ Een tweede factor is het Migratiepact dat op 12 juni in werking treedt. Dit brengt nieuwe verantwoordelijkheden met zich mee op het gebied van grensbewaking en solidariteit. De derde factor is budgettair: 27 parallelle asielsystemen is erg kostbaar; de komende jaren moeten lidstaten toewerken naar een meer efficiënt, federaal systeem. Beirens ziet in dit licht een heus Europees asielagentschap onder de naam Protectas gloren. Al verwacht ze ook dat zich groepen Europese landen met ‘verschillende snelheden’ gaan vormen.

Een mondiaal gesprek over the way to go

Monika Sie Dhian Ho, vanaf september lid van de Adviesraad Migratie, becommentarieert de essays die ze zeer doordacht vindt. Sie Dhian Ho heeft in beide essays naar het humanitaire perspectief, de gevolgen voor aantallen mensen en naar het perspectief op sturing gekeken, niet toevallig ook de drie dimensies die Kremer en van Roemburg in hun inleiding bij de essays centraal stelden.

Sie Dhian Ho mist in beide essays een constatering over hoe weinig humaan het huidige asielsysteem is. Als het gaat over aantallen, valt het haar op dat aantallen regelmatig gebagatelliseerd worden. ‘We hebben het over 700.000 mensen opnemen in onze samenleving tot aan 2050, dat is big deal. Laten we niet doen of dit niks is. Je kunt niet groeien alsof je Singapore aan de Noordzee bent, zonder te sturen alsof je Singapore bent.’

Volgens Sie Dhian Ho is het onontkoombaar om het te hebben over hoeveel mensen Nederland aankan

Als het gaat over sturing; treft het Sie Dhian Ho dat Schrover en Scholten hier weinig over zeggen. Volgens haar is het onontkoombaar om het te hebben over hoeveel mensen Nederland aankan.

Wat beide essays gemeen hebben en waarmee Sie Dhian Ho het eens is, is dat sturen en innoveren op Europees niveau vorm moet krijgen. Een kopgroep zoals Hanne die schetst gaat sturen en innoveren met partnerschappen met derde landen; dat is de way to go. Over het Migratiepact is Sie Dhian Ho zich echter minder hoopvol dan Beirens. Weinig lidstaten willen daadwerkelijk steunen met het opnemen en integreren van mensen, de meesten betalen liever 2 miljoen aan ontwikkelingssamenwerking of fortificatie van de grens.

Een belangrijke stap vindt Sie Dhian Ho is de landen van herkomst en veilige, derde landen in de discussie betrekken. In dit mondiale gesprek moet het meer gaan over regionale opvang, legale migratie en hoe dat goed vorm krijgt en nearshoring: het investeren van Europese bedrijven in landen van herkomst. Het werk moet naar de mensen. En zo lang al deze plannen nog niet in de buurt van uitvoering zijn, moeten we vooral doen wat Schrover zegt: rust en regelmaat en geen regering die burgemeesters afvalt in het toepassen van de Spreidingswet.

Tegen welke prijs?

Een gepassioneerd betoog van een van de aanwezigen, die het menselijk perspectief deze avond mist

Vragen uit de zaal vervolgens gaan over uiteenlopende zaken. Een eerste vraag gaat over afspraken met derde, veilige landen. Zijn alle sprekers van de avond hier nou voor? Marlou Schrover zegt hier geen voorstander van te zijn, omdat er in het verleden niet gelukt is om in deze landen veiligheid te garanderen. De vraag tegen welke prijs regeringen met nieuw beleid kunnen experimenteren vormt ook de kern van een gepassioneerd betoog van een van de aanwezigen, die het menselijk perspectief deze avond mist.

Volgens Dalhuisen ligt de sleutel van het garanderen van de juiste condities in het betrekken van gerechtshoven. ‘Het huidige systeem zal uit elkaar vallen en de maatschappelijke steun neemt af,’ aldus Dalhuisen, ‘we moeten nieuwe oplossingen vinden en ons best doen om die te laten werken.’

Evelien Vos is redacteur van MigratieSamenleving.

Foto boven, vlnr: Monika Sie Dhian Ho (Clingendael), Marlou Schrover (Leiden Universiteit) en Hanne Beirens (College of Europe in Brugge).

Het boekje met de essays is hier te bestellen: Vlucht naar voren. Asielvergezichten voor 2050 – Monique Kremer & Evelien van Roemburg (red.) – Uitgeverij Van Gennep.