De overlastcijfers rondom asielzoekerscentra zijn redelijk stabiel en relatief laag. Toch neemt de weerstand bij het openen van asielzoekerscentra toe. Een impressie van de bijeenkomst op 18 november van het WODC over wat de overlast verder kan verlagen, maar vooral over wat de weerstand weg kan nemen. Betere beeldvorming? Een onderzoek naar wat de omgeving beweegt?

Aanleiding van de bijeenkomst van het Wetenschappelijk Onderzoek en Datacentrum op 18 november zijn twee recente onderzoeken: het jaarlijkse incidenten- en misdrijvenoverzicht van het WODC en het rapport ‘Wat hen beweegt’; een kwalitatief onderzoek naar overlastgevend en crimineel gedrag van bewoners van asielzoekerscentra. WODC-onderzoeker Sanne Noyon en hoogleraar Empirische Criminologie Richard Staring, namens Bureau Beke, lichten de uitkomsten toe.

Laag percentage azc-bewoners betrokken bij overlast

Van alle bewoners in asielzoekerscentra wordt gemiddeld 3 procent verdacht van een misdrijf. In tweederde van de gevallen gaat het om vermogensmisdrijven als winkeldiefstal en heling. Daarnaast komen bewoners die jong zijn én weinig kans op een verblijfsvergunning hebben, relatief veel voor in de overlastcijfers. Tot zover weinig nieuws, aldus de onderzoekers.

Invloed van lokale en nationale factoren relatief groot

Nieuwer is het inzicht in hoe lokale en nationale factoren bijdragen aan de overlast. Vaak moeten verhuizen, gebrek aan professionaliteit onder COA-professionals en het ontbreken van de juiste mentale zorg voor bewoners die dat nodig hebben, onvoldoende zinvolle activiteiten of niet naar school kunnen en grootschalige opvanglocaties waar de anonimiteit hoger is; al deze factoren maken de kans op overlast groter. Hierin investeren kan de overlast verder terugdringen, maar dit lijkt haaks te staan op de toverwoorden ‘soberheid’ en ‘versnelling’ van het demissionaire kabinet.

Meedoen vanaf dag één en eigen regie zijn cruciaal

Genoeg om over door te praten voor het panel. VluchtelingenWerk Nederland, de Ketenmarinier vanuit het Ministerie van Justitie en Veiligheid, het COA, de portefeuille Vreemdelingenzaken, Migratiecriminaliteit en Mensenhandel van de Nationale Politie en de VNG zijn vertegenwoordigd. De belangrijkste aandachtspunten vanuit de verschillende partijen op een rij:

Marlotte van Dael, VluchtelingenWerk Nederland (VWN) onderstreept het belang van stabiele en kwalitatief goede opvang in het voorkomen van overlast. Meedoen vanaf dag één en eigen regie zijn cruciaal. Als het volgende kabinet de afbraak van het asielsysteem voortzet, zou dit het voorkomen van overlast niet ten goede komen. Ook vreest VWN dat onduidelijkheid en stress bij bewoners van de asielzoekerscentra toe kan nemen nu VWN minder budget krijgt voor het persoonlijk ondersteunen en bijstaan van bewoners.

Elif Borucu, Ketenmarinier vanuit het Ministerie van Justitie en Veiligheid, ziet toe op het bevorderen van de samenwerking tussen onder andere burgemeesters en bestuurders ter voorkoming van overlast. Volgens Borucu zijn er geen nieuwe maatregelen nodig om overlast te voorkomen. Betere samenwerking op alle niveaus is de sleutel, om overlast te voorkomen én te bestrijden.

De boze bewoner en asielzoeker zijn nu zelfs buddy’s

Een goed voorbeeld vindt zij hoe het COA in Winterswijk de omgeving betrekt. Meer vrijwilligers uit de buurt zorgen voor meer betrokkenheid en maken eerder signaleren mogelijk, omdat mensen elkaar kennen. Zo was er eens een jonge asielzoeker die bloemen uit de voortuin van een bewoner plukte. De bewoner belde boos de politie, maar na een goed gesprek tussen de locatiemanager, bewoner en asielzoeker was het snel opgelost. De boze bewoner en asielzoeker zijn nu zelfs buddy’s.

De eerste vraag die Baukje van Dijk, locatiemanager van het COA in Wassenaar overal krijgt is: Wat doen die mensen de hele dag? De primaire opdracht van een asielzoekerscentrum is het begeleiden en informeren van mensen. Dagbesteding is een essentieel onderdeel van de begeleiding. In het azc in Wassenaar wonen ruim 900 mensen. Een stabiel opvanglandschap is van groot belang. Dit maakt het mogelijk met de omgeving te investeren in de begeleiding van de bewoners.

Medewerkers in het azc moeten begrip kunnen opbrengen voor onmacht, frustratie en verdriet, maar ook weten wanneer iets te ver gaat

Daarnaast is goede samenwerking tussen de gemeente, de politie en het azc nodig om overlast te voorkomen en adequaat op te treden als er toch iets gebeurt. Het delen van gegevens is in de samenwerking soms een knelpunt. Net als de onderzoekers ziet Van Dijk dat de professionaliteit van de medewerkers in het azc belangrijk is. Zij moeten begrip kunnen opbrengen voor onmacht, frustratie en verdriet, maar ook weten wanneer iets te ver gaat.

Anja Leemans, directeur van het landelijke portefeuilleteam Vreemdelingenzaken, Migratiecriminaliteit en Mensenhandel van de politie, vindt dat de politie, als het gaat over de overlast die inwoners van een azc ervaren, het sluitstuk zou moeten zijn. Volgens Leemans is repressie over het algemeen het minst effectieve middel, omdat het de achterliggende oorzaak van het probleem niet wegneemt.

Wat beweegt mensen om te klagen en te protesteren?

Leemans roept bestuurders en beleidsmedewerkers nadrukkelijk op negatieve framing van inwoners van azc’s te voorkomen. Zich niet te laten verleiden om algemene uitspraken over groepen te doen, maar het concrete gedrag van individuen op een specifieke plek te beschrijven en daar de preventie en repressieve acties op af te stemmen.

Een interessant vervolgonderzoek op het vlak van overlast, zou moeten gaan over wie deze overlast ervaren. Wat beweegt hen om te klagen en te protesteren? Wat kan meer beleidsaandacht voor deze groep opleveren in het verlagen van overlast van azc bewoners én omwonenden?

Zwiers (VNG) is nog nooit op een luxe azc geweest

Thomas Zwiers, programmamanager Asiel en Migratie van de VNG sluit zich hierbij aan: er bestaat veel verkeerde beeldvorming. Neem bijvoorbeeld het ‘versoberen’ van het asiel, Zwiers is nog nooit op een luxe azc geweest. De VNG schreef het alternatief plan van opvang tot integratie waarin zo snel mogelijk werken, voldoende woningen en het uitvoeren van de Spreidingswet de belangrijkste punten zijn. Dit zal hopelijk leiden tot meer draagvlak en minder overlast. Een beeldvormingsoffensief moet ook. Een azc is kan ook van meerwaarde zijn voor een gemeente.

Over het incidenten- en misdrijvenoverzicht: Het Wetenschappelijk Onderzoek en Datacentrum (WODC) maakt het incidenten- en misdrijvenoverzicht sinds 2022 als onderdeel van een meerjarig onderzoeksprogramma. Dit onderzoeksprogramma brengt in kaart hoe vaak asielmigranten betrokken zijn bij incidenten op opvanglocaties, hoe vaak zij verdacht worden van misdrijven gedurende hun verblijf op deze locaties en wat de achtergrondkenmerken zijn van de betrokkenen. Om effectief beleid te kunnen maken om overlastgevend gedrag te bestrijden en het debat over overlast zuiver te kunnen voeren, is feitelijke informatie essentieel. Het incidenten- en misdrijvenoverzicht draagt hieraan bij.

 

Over het rapport Wat hen beweegt: Het rapport Wat hen beweegt draait om de zoektocht naar factoren die aanleiding geven tot overlastgevend en crimineel gedrag van COA-bewoners. De bestaande kennis over dit overlastgevende en criminele gedrag richt zich tot op heden vooral op de omvang en de aard van de criminaliteit waar zij bij betrokken zijn. Maar waarom maken sommige COA-bewoners die hun toekomst in Nederland zien, zich schuldig aan overlast en waarom plegen zij strafbare feiten? Het onderzoek resulteert in een brede waaier aan verklaringen voor overlastgevend en crimineel gedrag.

 

Foto: Still van Youtube: NIEK ZOEKT WERK #15: Zo leven asielzoekers in Nederland