Als je spreekt over slachtoffers van mishandeling, geweld of verwaarlozing is het niet vanzelfsprekend om aandacht te hebben voor het welzijn van dieren. De traditionele criminologie is geneigd de belangen van mensen centraal te stellen en andere wezens slechts relevant te vinden voor zover zij betekenis hebben voor de mens.
Onderzoek naar de voorspellende waarde van dierenmishandeling voor huiselijk geweld, de cruelty link, laat zien dat geweld tegen dieren en geweld tegen mensen elkaar regelmatig raken. Enerzijds blijken huisdieren geregeld mede-slachtoffer te zijn van huiselijk geweld. Anderzijds wordt verondersteld dat dierenmishandeling, vooral op jonge leeftijd, kan samenhangen met later geweld tegen mensen.
Dat dierenmishandeling samenhangt met geweld tegen mensen maakt het onderwerp maatschappelijk relevant. Maar ook los daarvan verdient geweld tegen dieren aandacht. Dieren zijn levende wezens die pijn, angst en stress kunnen ervaren. Ook kunnen ze slachtoffer zijn van menselijk handelen.
Slachtoffer
Over mishandeling en verwaarlozing van gezelschapsdieren bestaat onderzoeksliteratuur, evenals over de relatie tussen geweld tegen dieren en geweld tegen mensen. Maar die literatuur is wel beperkt. Daar komt nog bij dat de wetenschappelijke duiding van slachtofferschap vooral is gericht op huisdieren, met name honden en katten. Deze afbakening impliceert niet dat het leed van andere dieren minder belangrijk zou zijn. Het weerspiegelt vooral de huidige stand van kennis.
De cijfers geven inzicht in geregistreerde problematiek, niet over de omvang van het probleem
Het vaststellen van slachtofferschap onder huisdieren is lastig. Dieren kunnen niet bevraagd worden. Onderzoekers zijn aangewezen op meldingen, registraties van dierenartsen, politiegegevens en signalen van hulpverleners. De cijfers geven inzicht in geregistreerde problematiek, niet over de omvang van het probleem.
Een tweede complicatie betreft de definitie van dierenmishandeling. De socioloog Piers Beirne en de onderzoeker Geertrui Cazaux definiëren dierenmishandeling als iedere handeling die pijn, lijden, dood of aantasting van welzijn veroorzaakt, ongeacht of die handeling fysiek of psychisch, actief of passief, direct of indirect, opzettelijk of onopzettelijk is. Deze brede definitie roept vragen op over de grenzen van het begrip, en bemoeilijkt vergelijkingen tussen onderzoeken.
Weinig overzicht
In Nederland is het moeilijk om betrouwbare prevalentiecijfers over dierenmishandeling te verkrijgen. Meldpunt 144 Red een Dier kreeg in 2025 ongeveer 155.000 meldingen van dierenmishandeling en dierverwaarlozing. Het betreft meldingen van burgers, niet om unieke slachtoffers of afzonderlijke incidenten. Meldpunt 144 fungeert als landelijk loket waar vermoedens van dierenleed worden geregistreerd en vervolgens worden doorgeleid naar de daarvoor aangewezen instanties.
Afhankelijk van de aard van de melding kan deze terechtkomen bij de politie, de Landelijke Inspectiedienst Dierenwelzijn, of de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Omdat meldingen en registraties over dierenmishandeling over meerdere organisaties zijn verspreid en verschillende registratiesystemen worden gebruikt, ontbreekt een integraal overzicht van de omvang van het probleem in Nederland.
Impact
De impact van geweld op huisdieren beperkt zich niet tot lichamelijk letsel. Net als bij menselijke slachtoffers kunnen fysieke, psychische en sociale gevolgen worden onderscheiden.
Vanuit slachtofferschap is vooral de afhankelijkheidsrelatie van belang
Fysieke gevolgen variëren van verwondingen en chronische gezondheidsproblemen tot verwaarlozing, onbehandelde aandoeningen en overlijden. Psychische gevolgen komen onder meer tot uiting in angstig gedrag, vermijdingsgedrag, agressie, sociale terugtrekking en andere gedragsveranderingen die wijzen op aantasting van het welzijn.
Vanuit slachtofferschap is vooral de afhankelijkheidsrelatie van belang. Huisdieren zijn voor voeding, veiligheid, medische zorg en bewegingsvrijheid vrijwel volledig afhankelijk van mensen. Juist deze afhankelijkheid beperkt hun mogelijkheden om zich aan gewelddadige omstandigheden te onttrekken. Daarmee vertonen zij kenmerken die ook worden aangetroffen bij kwetsbare mensen binnen afhankelijkheidsrelaties.
Voorzichtig met conclusies
De bestaande literatuur over geweld tegen dieren biedt belangrijke inzichten, maar kent tegelijkertijd haar beperkingen. Zo verschillen definities van dierenmishandeling aanzienlijk. Verder zijn veel studies gebaseerd op kleine en selecte onderzoeksgroepen, en blijft het lastig om causale verbanden vast te stellen. Bovendien kunnen culturele verschillen de registratie en interpretatie van dierenmishandeling beïnvloeden. Om die reden waarschuwen onderzoekers voor al te stellige conclusies over de voorspellende waarde van dierenmishandeling.
Daders kunnen dieren inzetten om partners of kinderen te intimideren, controleren of bedreigen
Duidelijk is wel dat geweld tegen huisdieren vaak een relationele component heeft. Daders kunnen dieren inzetten om partners of kinderen te intimideren, te controleren of te bedreigen. Het huisdier is dan niet alleen zelf slachtoffer, maar maakt deel uit van een breder patroon van geweld binnen het gezin.
Meer dan rode vlag
De non-speciesistische criminologie wijst erop dat dieren niet uitsluitend relevant zijn als indicator van risico’s voor mensen. Hun slachtofferschap verdient mede erkenning vanwege het leed dat dieren zelf ondervinden, het is meer dan een rode vlag.
Het besef groeit dat problemen van mensen en dieren vaak met elkaar verweven zijn
Wetenschappelijke voorzichtigheid over mogelijke causale verbanden hoeft niet in de weg te staan van de erkenning van huisdieren als beschermwaardige slachtoffers binnen een victimologische benadering.
De afgelopen jaren is de aandacht voor dieren als slachtoffers binnen de hulpverlening toegenomen. Het besef groeit dat problemen van mensen en dieren vaak met elkaar verweven zijn. De Dierenbescherming vat dit samen met de slogan: Mens in nood, dier in nood. Voor professionals biedt de Signalenkaart Dierenmishandeling en Verwaarlozing handvatten om mogelijke problemen te herkennen. Signalen kunnen betrekking hebben op het dier, de eigenaar en de leefomgeving.
Voor hulp en advies over wat je kunt doen als je stuit op een geval van dierenmishandeling kan je als professional, hulpverlener of burger de hulp inroepen van Franciscus van Assisi, de beschermheilige van de dieren, maar je kunt, iets minder prozaïsch, ook terecht bij Mendoo. Dit landelijk expertisecentrum werkt vanuit de gedachte dat het welzijn van mensen en dieren nauw met elkaar verbonden is en ondersteunt slachtoffers, hulpverleners en organisaties om (verder) geweld te voorkomen.
Janine Janssen is lector Geweld in afhankelijkheidsrelaties aan Avans Hogeschool en aan de Politieacademie. Zij is hoogleraar Criminologie & Rechtsantropologie aan de Open Universiteit. Tevens is zij hoofd onderzoek van het Landelijk Expertise Centrum Eer Gerelateerd Geweld van de nationale politie.
Foto: L. (Flickr Creative Commons)