De contacttheorie van de Noord-Amerikaanse psycholoog Gordon Allport stelt dat, als iemand contact heeft met een lid van een andere groep (outgroup), zijn vooroordelen over de outgroup in zijn geheel afnemen. Als een Nederlander zonder migratieachtergrond bijvoorbeeld contact heeft met iemand met een Turkse migratieachtergrond dan slinken zijn vooroordelen over Turken in het algemeen.
Gedateerd
De theorie veronderstelt dat de eigen groep (ingroup) en de outgroup duidelijk van elkaar zijn te onderscheiden en elkaar wederzijds uitsluiten. Ben je lid van de outgroup, dan ben je geen lid van de ingroup. Ben je Turks, dan ben je niet Nederlands. Dat is in de huidige diverse Nederlandse samenleving een gedateerde veronderstelling.
Steeds meer mensen koesteren een duale identiteit
Veel mensen met een migratieachtergrond, zeker de tweede of derde generatie, identificeren zich niet alleen met de cultuur van het land van herkomst van hun familie, maar ook met die van het land waarin ze wonen.
In ons land identificeren veel mensen met een migratieachtergrond zich bijvoorbeeld als Turks-Nederlands of Marokkaans-Nederlands. Steeds meer mensen koesteren een duale identiteit. Het is de vraag of meer contact met iemand met een duale identiteit vooroordelen kan doen verminderen.
Om deze vraag te beantwoorden deden we onderzoek onder bijna 3000 mensen. We onderzochten of Nederlanders en Duitsers minder vooroordelen hebben als ze vrienden hebben met een duale identiteit. Vriendschap is een intensieve, positieve vorm van contact en heeft een groot potentieel om vooroordelen te verminderen. We belichten drie belangrijke bevindingen van ons onderzoek.
Drie bevindingen
- Mensen zonder migratieachtergrond hebben minder vooroordelen als ze vrienden hebben met een duale identiteit
De resultaten onder mensen zonder migratieachtergrond zijn duidelijk. Hoe meer vrienden met een duale identiteit, hoe minder vooroordelen. Dus Duitse tieners zonder migratieachtergrond hebben minder vooroordelen over Turken als ze vrienden hebben die zichzelf als Turks-Duits identificeren. Die vermindering zie je niet als deze vrienden zichzelf alleen als Turks identificeren.
Een duale identiteit vervaagt groepsgrenzen en vermindert hokjesdenken
Een vriend met een duale identiteit kan laten zien dat twee identiteiten of culturen binnen één persoon verenigbaar zijn. Een duale identiteit vervaagt groepsgrenzen en vermindert hokjesdenken. Wetenschappers noemen mensen met een duale identiteit een gateway group: ze slaan bruggen tussen culturen.
- Dit werkt niet voor mensen met een migratieachtergrond
In ons onderzoek hebben we onder meer gekeken naar de vooroordelen die Duitse tieners zonder migratieachtergrond over Turken hebben en andersom welke vooroordelen tieners met een Turkse achtergrond over Duitsers hebben. Heeft een tiener met een Turkse achtergrond minder vooroordelen over Duitsers als die vrienden heeft die zich als Turks-Duits identificeren? Nee dus.
Alleen als tieners met een Turkse achtergrond vrienden hebben die zichzelf uitsluitend als Duits identificeren, rapporteren ze minder vooroordelen tegenover Duitsers. Geheel volgens de veronderstelling van de aloude contacttheorie.
Een mogelijke verklaring hiervoor is dat tieners met een Turkse achtergrond Turks-Duitse vrienden met een duale identiteit niet voldoende met de outgroup van Duitsers associëren. Ze zien hun vriend misschien wel als Duitse burger, maar niet genoeg als Duitser op een meer etnische manier. Ze generaliseren hun positieve contact met Turks-Duitse vrienden niet naar de algemene groep Duitsers.
- Om vooroordelen te verminderen is het belangrijk dat mensen de duale identiteit van hun vrienden erkennen
Uit onderzoek blijkt dat een duale identiteit moeilijk te herkennen is. Bovendien kan een duale identiteit ook expliciet ontkend worden. In het NPO-programma Poldermocro’s leggen Marokkaanse Nederlanders dit uit. Door sommigen worden ze gezien als niet Nederlands genoeg, en door anderen als niet Marokkaans genoeg.
In ons onderzoek hebben we gekeken of respondenten dachten dat hun vrienden een duale identiteit hadden, maar ook of die vrienden zelf aangaven dat te hebben. We onderzochten dit door in Nederlandse schoolklassen alle klasgenoten dezelfde vragenlijst te laten invullen. Ze werden gevraagd naar hun eigen duale identiteit, maar ook naar de duale identiteit van al hun klasgenoten, inclusief hun vrienden. Daardoor konden we onderzoeken hoe leerlingen de duale identiteit van hun vrienden zagen, maar ook hoe die vrienden dat zelf zagen.
Of hun vrienden zelf aangeven dat ze een duale identiteit hebben, maakt voor hun vooroordelen niet uit
Het resultaat was duidelijk: de Nederlandse leerlingen zonder migratieachtergrond hebben alleen minder vooroordelen als zij denken dat hun vrienden een duale identiteit hebben. Of hun vrienden zelf aangeven dat ze een duale identiteit hebben, maakt voor hun vooroordelen niet uit.
Nieuw perspectief
Waar de contacttheorie lang als een paal boven water leek te staan, wordt er de laatste tijd steeds vaker aan getwijfeld. Zo laten recente studies met nieuwe, complexe statistische modellen zien dat contact niet of nauwelijks tot verandering in vooroordelen over tijd leidt. Onderzoek naar de contacttheorie negeerde de rol van mensen met een duale identiteit, terwijl contact met deze mensen juist bijzonder effectief kan zijn in het verminderen van vooroordelen.
Onze bevindingen bieden houvast voor een nieuw perspectief, een waarin we onze neiging om anderen in hokjes te plaatsen bedwingen. En ja, om iemands duale identiteit waar te nemen en erkennen, moeten we meer denkwerk verrichten, maar het levert ons ook wat op. We kunnen vooroordelen doorbreken.
Tom Nijs is postdoctoraal onderzoeker aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Tobias Stark is universitair hoofddocent Interdisciplinaire Sociale Wetenschappen aan de Universiteit Utrecht. Dit artikel is gebaseerd op een artikel van Nijs en Stark in European Journal of Social Psychology.
Foto: cottonbro via Pexels.com