De zorg staat onder grote druk. Door vergrijzing en een groeiend aantal chronische ziekten neemt de zorgbehoefte toe. Tegelijk zijn er personeelstekorten en overbelaste mantelzorgers. Er wordt zelfs gesproken over een zorginfarct. De zorg kan dit niet alleen oplossen. Toch ligt de focus van oudsher sterk op behandeling en verzorging van ziekten.
Als kwaliteit van leven het doel is dan gaat het ook over meedoen en jezelf ontwikkelen
Zorg is mensenwerk. Als kwaliteit van leven het doel is – zoals het kabinet-Jetten in het Coalitieakkoord stelt - dan gaat het ook over meedoen en jezelf ontwikkelen. Over plezier hebben, gezien en gehoord worden. Dat alles betekent: samenwerken over sectoren heen, niet incidenteel, maar structureel.
Fit-ART
Een organisatie die structureel laat zien wat kunst en creativiteit in de praktijk kunnen betekenen, is Fit-ART (zie de foto). De stichting begon twaalf jaar geleden met creatieve projecten in woonzorgcentra en werkt inmiddels ook met vitale senioren die langer thuis wonen. In de projecten zien de initiatiefnemers dat deelnemers actiever en blijer worden, nieuwe vriendschappen sluiten en trots ervaren doordat ze iets tastbaars maken. Dat zorgt zichtbaar voor meer leefplezier.
Normaal heb ik ’s middags een dip, maar nu ga ik stuiterend naar huis
Zo organiseert Fit-ART bijvoorbeeld workshops papierscheppen, waarbij deelnemers van restmaterialen nieuw papier maken. Deelnemer Julia Molenaar vertelt: ‘Het creatieve proces geeft me zóveel energie. Normaal heb ik ’s middags een dip, maar nu ga ik stuiterend naar huis. En ik zat naast iemand die ik niet kende, maar het voelde alsof we vriendinnen waren. Het creatieve verbindt.’
Volgens initiatiefnemer Tineke Posthumus heeft die creatieve betrokkenheid ook bredere effecten. ‘Volgens ons scheelt creativiteit uiteindelijk handjes in de zorg’, zegt ze. ‘Maar wij doen het vooral omdat we mensen gelukkig zien worden.’
Creatieve zorg
In de Toekomstverkenning Zorg en Cultuur introduceer ik het begrip creatieve zorg. Dat staat voor samenwerking tussen expertises uit de sectoren cultuur, welzijn, wonen en zorg, en is gericht op het versterken van kwaliteit van bestaan.
Er zijn al mooie voorbeelden van samenwerking tussen kunstenaars en zorgprofessionals
Het aandeel van kunstenaars in creatieve zorg kan vele vormen aannemen: samen muziek maken of zingen, schilderen en tekenen, theater maken, schrijven, werken met textiel of papier, et cetera. Alle kunstvormen zijn toepasbaar in een zorgcontext.
Er zijn al mooie voorbeelden van samenwerking tussen kunstenaars en zorgprofessionals. Maar deze initiatieven zijn over het algemeen nog kleinschalig en bij een handvol zorgorganisaties. Onbekendheid en twijfel staan bredere invoering in de weg.
Van lokaal naar structureel
Terugblikkend op het afgelopen decennium, zie ik een door tijdelijke subsidies aangedreven projectencarrousel van creatieve zorginitiatieven. Met veel enthousiasme worden culturele projecten in de zorg opgestart, maar nadat de subsidie wegvalt, eindigen ze weer. Het voortdurend zoeken naar subsidies neemt na verloop van tijd de passie wegneemt bij de initiatiefnemers.
Een uitdaging daarbij is dat kunst in de zorg nog te vaak als luxe wordt gezien
We hebben structuren nodig waarin zorg en kunst kunnen samenkomen op de werkvloer. Of er in de zorgpraktijk ruimte is voor kunstinitiatieven hangt af van zorgbestuurders en hun visie. In hoeverre kunnen en willen zij een omgeving scheppen waarin ruimte en vrijheid is om dit te verkennen? Een uitdaging daarbij is dat kunst in de zorg nog te vaak als luxe wordt gezien.
Van de vele zorg- en welzijnsorganisaties die zijn begonnen met de inzet van kunst en cultuur hebben slechts enkelen zich duurzaam kunnen vestigen. Met heel veel inzet en passie. Maar zonder een voedingsbodem en -omgeving blijven ook hun initiatieven fragiel. Bloemen bloeien niet in de Sahara.
Organisatorische en financiële barrières en het gebrek aan structurele inbedding in beleid belemmeren de brede beweging van creatieve zorg die is ontstaan op de werkvloer. Daarom wordt op 27 mei 2026 het symposium Kwaliteit van bestaan: maak met kunst het verschil georganiseerd. Op dit symposium gaan werkvloer, management en bestuur en beleid samen in gesprek. Dit staat in een reeks van symposia door ZonMw en andere organisaties zoals Fonds Sluyterman van Loo | Lang Leve Kunst, Arts in Health en Creating Cultures of Care.
Een beweging op de werkvloer komt onomstotelijk op gang. Bestuurders en beleidsmakers kunnen niet achterblijven Van de werkvloer tot de directiekamer moeten we kijken welke stappen nodig zijn. Hoe zorgen we dat creatieve zorg niet langer voorbehouden blijft aan enkelen, maar een vanzelfsprekendheid wordt in de langdurige zorg?
Crétien van Campen is voorzitter van de ZonMw-programmacommissie Kunst en Cultuur in de langdurige zorg en ondersteuning. Hij is tevens senior onderzoeker aan het Sociaal en Cultureel Planbureau en publiceert onder meer over kwaliteit van leven in de levensloop en de verouderende samenleving. De Toekomstverkenning Zorg en Cultuur. heeft Van Campen geschreven in opdracht van ZonMw.
Foto: Guido Bogert, bron: Fit-Art