Het valt niet te ontkennen dat de Vikingen een aantal zaakjes goed op orde hebben, maar ik wil hier toch wel wat relativeringen bij plaatsen. De eerste algemene relativering is dat keuzes op het gebied van de welvaartsstaat nooit eenvoudig over te nemen zijn in andere landen. Geschiedenis, culturele factoren en voorkeuren kleuren in belangrijke mate de keuzes, zodat sommige successen weliswaar tot applaus leiden, maar geen bruikbaar recept vormen voor ons land. Een belangrijkere relativering is dat het gras bij de buren vaak groener lijkt dan het werkelijk is.
Denemarken onder de loep
Laten we om te beginnen het kleinste Scandinavische ‘rolmodel’ onder de loep nemen: Denemarken. Het land dat de flexibele arbeidsmarkt weet te combineren met zekerheid voor de werkenden. Dat land blijkt een onvriendelijk land voor veel niet-Denen. Hoogleraar Michelle Pace (van Maltese afkomst) schreef in 2025 een boek met de titel Un-welcome to Denmark: The paradigm shift and refugee integration. Zij werd ontslagen op de dag dat haar boek verscheen. Pace werd zonder waarschuwing, juridisch houdbare reden of gesprek zomaar weggestuurd vanwege haar kritische standpunten over het Deense migratiebeleid en haar openlijke steunbetuigingen aan Pro-Palestijnse studenten.
Gezellige bierdrinkers die Denen, maar je moet hun griezelige anti-migratiefeestjes niet komen bederven
Op dit onderwerp is Denemarken een guur land. Het officiële beleid classificeert wijken op basis van het percentage niet-Westerse bewoners en dwingt sloop of herontwikkeling af om 'parallellen' te doorbreken. Gezellige bierdrinkers die Denen, maar je moet hun griezelige anti-migratiefeestjes niet komen bederven.
De andere kwetsbare punten van Denemarken zijn keerzijden van iets dat op zich positief is. Veel dingen publiek financieren heeft zeker voordelen. Maar toch ook nadelen: een torenhoge belastingdruk en wachtlijsten in de zorg zijn het gevolg. Om dat laatste heikele punt op te lossen kwamen ze met een lumineus idee: de behandlingsgaranti (behandelgarantie).
De overheid moet privéklinieken betalen als de wachtlijst in het publieke ziekenhuis te lang is. Mooi voor de patiënt, maar hierdoor stroomt er veel publiek geld naar de private sector. Dit trekt artsen en gespecialiseerde verpleegkundigen weg uit de publieke ziekenhuizen, waardoor de resterende wachtlijsten voor complexe zorg (die privéklinieken niet doen) juist verder oplopen.
Flinke problemen
Zweden was ooit het gidsland op het gebied van ongelijkheid aanpakken. Maar het land kampt nu met flinke problemen. Er is relatief weinig werk aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Een enorme toestroom van migranten in 2015 heeft dat probleem verergerd. Detail: er waren dat piekjaar 162.000 asielaanvragen op een bevolking van een kleine 10 miljoen inwoners. Per hoofd van de bevolking 10 keer meer dan in ons land nu, waar zogenaamd een majeure asielcrisis zou zijn. De werkloosheidscijfers in Zweden namen sterk toe – zeker onder migranten. Als gevolg daarvan nam de belastingdruk toe en ontstond er bovendien steeds meer een parallelle samenleving.
Als de oliekraan dichtgedraaid wordt, is Noorwegen onherroepelijk de pisang
De Finnen dan? Overigens: ik weet dat Finland strikt gezien niet tot Scandinavië behoort, maar ik krijg ‘Noordse landen’ niet uit mijn toetsenbord. Finland is het gelukkigste land in de wereld. Maar ook een land dat sneller vergrijst dan andere landen, nog steeds een hoog zelfmoordpercentage heeft en een stijgende werkloosheid die een enorme druk zet op de betaalbaarheid van de welvaartsstaat.
Tot slot de olie- en gasverwende Noren. Komen we nu eindelijk in het Walhalla terecht? Misschien toch niet. Anders dan hun buren, hebben de Noren geen gebrek aan geld. Maar de olieverwennerij maakt het Noorse model zeer kwetsbaar. Daarnaast een enorm overheidsapparaat, hoog ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid. Als de oliekraan dichtgedraaid wordt, is Noorwegen onherroepelijk de pisang omdat ze geen fatsoenlijk functionerende private sector hebben.
Scandinavisch kwartetten
Deze relativeringen van het Scandinavische wonder moeten evenwel niet uitvergroot worden. Ondanks de mitsen en maren valt er heus wel wat te leren voor ons. Ik ga Scandinavisch kwartetten door één les per land te kiezen.
Het Finse schoolsysteem traint kinderen vanaf de basisschool in kritisch denken en het herkennen van nepnieuws
Van Finland kunnen we leren hoe we om moeten gaan met weerbaarheid. De Finse weerbaarheid is gevormd door de Koude Oorlog en de trauma’s van de ‘Finlandisering’. Met dank aan het perfide Molotov-Ribbentrop-pact werd het land in 1939 door de Sovjet-Unie aangevallen en was het gedurende de Tweede Wereldoorlog voor het grootste deel van de tijd in staat van oorlog met dat land.
Waar de meeste Europese landen na de val van de Muur hun defensie en noodinfrastructuur blijmoedig afbouwden, heeft Finland deze systemen altijd intact gehouden. En dat gaat niet alleen om schuilkelders. Het Finse schoolsysteem traint kinderen vanaf de basisschool in kritisch denken en het herkennen van nepnieuws. Weerbaarheid gaat in Finland ruimschoots voorbij militaire en veiligheidsinvesteringen. Het wordt ook bottom-up in de buurten gevoed. Daar kunnen wij nog wat van opsteken.
De Noren zijn heel goed in het belasten van het vermogen van rijke burgers. Hier moeten VVD’ers even de watjes uit hun oren halen, want het eeuwig herhaalde argument dat die mensen dan naar het buitenland vluchten of het ondernemingsklimaat aangetast wordt, blijkt overdreven. Toch lekker om op deze manier de schatkist te spekken en de ongelijkheid te verminderen.
Invoeren die handel
We gaan snel door naar Zweden. Geen les over geboortezorg of kinderopvang dit keer, maar eentje over medische gegevens. Zweden heeft één centrale, wettelijk verplichte Nationale Medicatielijst. Een arts voert een elektronisch recept in en als patiënt loop je willekeurig welke apotheek in het hele land binnen om het af te halen. Want elke apotheker werkt in hetzelfde centrale overheidssysteem. Kom daar maar eens om in het Nederland dat blijft worstelen met de overdracht van medische gegevens.
Hoewel Nederland met DigiD een aardig systeem heeft, lopen we mijlenver achter op Denemarken
Tot slot de Denen. Hoewel Nederland met DigiD een aardig systeem heeft, lopen we mijlenver achter op Denemarken, waar de bureaucratie voor burgers nagenoeg nul is. Het Deense equivalent van de DigiD is één universele, streng beveiligde digitale identiteit die gekoppeld is aan álles: je bank, je zorgverzekering, de belastingdienst, je huurcontract, de inschrijving van je kinderen op school én private bedrijven zoals telecomproviders of de autoverzekering.
Als je in Denemarken verhuist, geef je dat één keer door via het portaal. Je adres wijzigt direct en automatisch bij je energieleverancier, je bank, de bibliotheek, de overheid en je zorgverzekeraar. Er hoeven geen tientallen losse formulieren ingevuld te worden en je hoeft niet in te loggen op twintig verschillende portalen. Zelfs een huis kopen of een bedrijf oprichten gebeurt met drie klikken via dit centrale platform. Nederland heeft met DigiD en de MijnOverheid-app de fundering al volledig in de steigers staan. Invoeren die handel.
Anders geverfd
Het gras bij de noorderburen is niet groener, hooguit anders geverfd. Achter de gezellige koffie van de fika-cultuur en de gestileerde Instagram-plaatjes schuilen overheden die worstelen met dezelfde moderne kwalen als de onze. Maar waar zij vastlopen in gure migratiedebatten, belastingobesitas of werkloosheidspieken, hebben ze op fiscaal, digitaal en weerbaarheidsvlak de toekomst wel mooi ingekleurd.
Marcel Canoy is hoogleraar gezondheidseconomie en dementie aan de VU. Hij is daarnaast werkzaam bij VitaValley en bij de Autoriteit Consument & Markt (ACM).