Aan wie zou jij een lening geven, vroeg Robin Harding, columnist bij de Financial Times onlangs. Leen je geld uit aan een succesvolle ondernemer die sinds kort ontspoord is? Iemand die er een dure leefstijl op nahoudt, met feestjes en drugs, en steeds meer geld nodig heeft om dat te financieren. Of verstrek je liever een lening aan een gerespecteerde oudere man, met flink wat plannen en schulden? Iemand die veel bezittingen heeft en bekend staat om zijn harde werk. Of, de laatste mogelijkheid, gaat je voorkeur er naar uit om geld uit te lenen aan een aristocraat in het bezit van een grachtenpand, maar ook met serieuze schulden en stevige verplichtingen voor onderhoud van zijn huis, plus kosten voor onderwijs voor zijn kinderen, onderhoud van paarden, en betaling van personeel.
Te lage groei
Hardings’ drie opties staan voor de VS, Japan en Europa. Zijn conclusie is dat Europa, de aristocraat in het voorbeeld, last heeft van weinig groei, hoge belastingdruk, en een dure welvaartsstaat die de meeste inwoners niet willen opgeven. Ofwel, Europa kan de verzorgingsstaat in huidige vorm niet meer betalen, maar hervormen is moeilijk en onaangenaam. Frankrijk is hier een pijnlijk voorbeeld van.
De aristocraat dreigt zijn personeel te moeten ontslaan
Deze analyse komt ook aardig overeen met het advies van de Raad van State over de Miljoenennota. Nederland staat voor een stapeling aan maatschappelijke opgaven - klimaat, energie, natuur, stikstof, woningbouw, zorg en onderwijs – maar de begrotingsruimte is beperkt. De voorspelde economische groei van Nederland zakt op middellange termijn - in 2031 - naar 0,8 procent.
De groei en met name de toename van de arbeidsproductiviteit is te laag om de stapeling van uitdagingen waar Nederland voor staat op te lossen. Hiervoor zijn flinke investeringen nodig. Als het niet lukt die investeringen met structurele groei te financieren, dan zal het via een stijging van belastingen of verslechtering van overheidsfinanciën moeten. De aristocraat dreigt zijn personeel te moeten ontslaan.
Magere productiviteit
Barbara Baarsma, hoofdeconoom bij PwC en hoogleraar toegepaste economie aan de Universiteit van Amsterdam lichtte onlangs in een debat over de Miljoenennota in De Balie toe wat er achter die lage groei zit. Structurele groei is van belang voor onze economie en die kun je op twee manieren stimuleren: door meer uren te werken, of door efficiënter en slimmer te gaan werken. Lees meer waarde toevoegen per gewerkt uur.
Het effect van de AOW-verhoging is inmiddels uitgewerkt
De economie is de afgelopen jaren in Nederland vooral gegroeid door meer uren te gaan werken, het resultaat van arbeidsmigratie en hogere AOW-leeftijd. Meer mensen gingen simpelweg langer werken. Het effect van de AOW-verhoging is inmiddels uitgewerkt. Ook de bijdrage van arbeidsmigratie zal afnemen, zo is de voorspelling. Tegelijkertijd is de andere bron van economische groei, arbeidsproductiviteit de afgelopen 10 jaar maar 0,3 procent gegroeid.
Land van wachtlijsten
Waarom is dit erg? Het gaat Nederland, ondanks de discussies over maatschappelijke opgaven, toch best goed?
De urgentie lijkt in het dagelijks leven nauwelijks voelbaar, stelt de Raad van State
We zijn een rijk land, het armoedecijfer is historisch laag, er is meer dan werk genoeg, de werkloosheid is laag, we hebben vooralsnog een AOW, en een prima WIA en WW-uitkering. En elk jaar gaat de koopkracht met Prinsjesdag er toch weer iets op vooruit. De urgentie lijkt in het dagelijks leven nauwelijks voelbaar, stelt de Raad van State. Desondanks mogen we het gevolg van lage groei tegen een achtergrond van grote maatschappelijke opgaven niet onderschatten.
Of zoals Baarsma stelt: we betalen niet alleen in geld, maar ook in tijd. Nederland is een land van wachtlijsten aan het worden. En die wachtlijsten, weten we, resulteren in ongelijkheid. Immers, van de mensen op een wachtlijst zijn het vaak degenen met een hoger inkomen en instantiekapitaal die hun weg het beste weten te vinden. Om nog niet te spreken van hoe professionals in het sociaal domein dagelijks met wachtlijsten worstelen voor cliënten, en in de tussentijd uit nood hulp aanbieden die niet de juiste of de nodige is.
Lichtpuntje
Gaan we failliet? Onlangs kwam een lichtpuntje voorbij. De Sociaal Economische Raad (SER) heeft een conceptadvies opgesteld om het toeslagenstelsel af te schaffen. Het concept moet nog langs de diverse achterbannen, maar in potentie ligt er een plan waarbij de zorgtoeslag verdwijnt, de zorgpremie lager wordt, en de kinderbijslag en het kindgebonden budget worden samengevoegd en inkomensonafhankelijk worden.
De huurtoeslag zou blijven bestaan, en de kinderopvang verdwijnt volgens plannen sowieso. Dit alles via een progressievere inkomensbelasting, wat de grootste belastingherziening in decennia zou betekenen, aldus het NRC.
Nog even los van of dit inhoudelijk een goed plan is, lijkt het een opening te zijn richting een grote systeemaanpassing die al jaren geleden gezet had moeten worden. Versies van dit plan lagen al langer klaar, maar het feit dat de SER nu hiermee komt en een systeemwijziging aan een belastingherziening koppelt, biedt een opening voor een maatschappelijk breed gedragen verandering waarbij betaalbaarheid ingebed is.
Het kán, in theorie, nu nog in praktijk brengen.
Anna Custers is lector Armoede Interventies aan de Hogeschool van Amsterdam. Ze schrijft op deze plek over alles wat opvalt rondom armoede en schuldenproblematiek.