Nederlanders onder de 40 jaar spenderen gemiddeld meer dan twee uur per dag op sociale media. Stel je voor, diezelfde mensen nemen pianoles en oefenen elke dag twee uur, en dat vier jaar lang. We zouden vele redelijk geoefende pianospelers rijker zijn.
Evolutionaire behoefte
Waarom vinden mensen sociale media aantrekkelijk en zelfs belangrijk, in ieder geval belangrijker dan pianospelen? Dat komt doordat de technologie achter de sociale media naadloos aansluit bij onze diepe, evolutionaire behoefte aan sociale inbedding. We hebben het over een menselijke behoefte die zich op verschillende manieren uit.
Weer anderen gebruiken sociale media om zich bij stress, boosheid of angst beter te voelen
Sommigen gebruiken sociale media om hun negatieve zelfbeeld te repareren. Om het gevoel te krijgen dat ze erbij horen of gezien worden. Anderen zoeken zekerheid over van alles -wie ben ik, wat ben ik waard- door zich eindeloos met anderen te vergelijken. Weer anderen gebruiken sociale media om zich in geval van stress, boosheid of angst beter te voelen.
Dit zijn allemaal heel normale behoeften en uitingen. We hebben dat sociale hard nodig en velen zijn er, ook zonder sociale media, aan verslaafd. Het aantrekkelijke van sociale media is dat ze dergelijke behoeften bijzonder snel en effectief vervullen. Het verschijnen of slechts oplichten van een groepje pixels in de vorm van een duimpje of een hartje kan dezelfde hersencellen activeren als die bij een welgemeend live compliment met schouderklop van een geliefd familielid.
Dus niet uitstellen, maar nu bevredigen die legitieme behoeften
Bovendien heb je niet slechts drie vrienden die je twee keer per week ziet, maar gemakkelijk tientallen kameraden waarmee je je dagelijks kunt onderhouden en vergelijken. En dat alles is bijna altijd bij de hand. Dus niet uitstellen, maar nu bevredigen die legitieme behoeften. Het is een sociale snoepwinkel. Velen verzanden daarin door hun extra sterke aangeboren of aangeleerde sociale behoefte, hechtingsstijl, of situatie.
Verslaving
Onderzoek suggereert dat ongeveer een derde van de sociale mediagebruikers hun gebruik probeert te minderen. We hebben dus over miljoenen mensen in Nederland alleen al. Als dat niet goed lukt, krijgt het gebruik kenmerken van een verslaving. Vanuit medisch-psychiatrisch oogpunt zien vele deskundigen een harde knip tussen ‘echte verslavingen’ -zoals heroïne- of alcoholverslaving- en ‘gedragsverslavingen, zoals seks- game- en sociale mediaverslaving.
Of nog breder, wanneer kun je welk gedrag zien als een verslaving?
Bij een echte verslaving is de oorzaak een chemische stof die inwerkt op het biologische brein. Daar gaat de dokter over en dan is het ernst. Gedragsverslavingen lijken op die manier oppervlakkiger te zijn en vooral ook meer psychologisch. Alsof er psychologische processen bestaan die geen neurobiologische basis hebben in het biologische brein. En alsof er verslavingen zijn waarbij het dopamine systeem geen prominente rol speelt.
De indeling naar oorzaak is psychiatrisch legitiem, maar je kunt er ook anders naar kijken, namelijk naar wat al die gedragingen gemeen hebben. Oftewel, wat is de overeenkomst tussen herhaald heroïnegebruik, chronisch pijnstillergebruik, dagelijks nagelbijten en peuteren, blijven gokken en uren sociale media gebruik? Of nog breder, wanneer kun je welk gedrag zien als een verslaving?
Verslavingskenmerken
Als je kijkt met de bril van de normaalpsychologie dan zie je eenheid in al die verslaafde gedragingen.
- Het eerste en meest in het oog springende kenmerk is dat iemand iets heel graag wil of nodig heeft. In veel gevallen wordt dat pas duidelijk als het gedrag op een gegeven moment niet meer mogelijk is; de sigaretten zijn op of internet ligt eruit. Dan pas ervaart iemand hunkering, in verschillende vormen en ervaringen.
- Een tweede kenmerk van verslaving is dat het relevante nadelen heeft. Als het echt alleen maar leuk en fijn is zonder negatieve consequenties, ook al wil je het heel erg graag en doe je het heel vaak, dan is het geen verslaving. Als iemand ondanks substantiële nadelen toch doorgaat kunnen we concluderen dat het gebruik disproportioneel belangrijk voor iemand is.
- In een bloeiende verslaving wimpelt de persoon, derde kenmerk, elke suggestie over relevante nadelen af, bagatelliseert ze of liegt erover, om het verslavende gedrag uit te kunnen blijven voeren. Meestal komt er een moment waarop dat niet meer werkt. Als de nadelen te duidelijk zijn om nog te negeren, kan de motivatie ontkiemen om te stoppen. Dat kan zich in eerst instantie uiten in piekeren, angst of van zichzelf balen en daarna in pogingen om het gedrag te minderen of te stoppen.
- Dit vierde kenmerk laat de ernst van de verslaving zien. Als iemand herhaaldelijk probeert te stoppen, maar het mislukt steeds, dan is iemand verslaafd. Maar het kan ook vroeg of laat gewoon lukken, zo kunnen miljoenen drinker, rokers, gokkers en nagelbijters ons vertellen.
Terugschakelen of ontmoedigen
Intens sociale mediagebruik heeft voor vele gebruikers inderdaad enige tot enorme nadelen. Denk eens aan de neuronen in jonge hersenen die door de gebruikersjaren heen op een andere, specifieke, sociale media-manier gaan spruiten. Of aan de fundamenteel veranderende manier van het maken en onderhouden van sociale contacten, inclusief belangst.
De nadelen van verslaving aan sociale media zijn nog niet zo duidelijk. Dat komt nog
Problemen met lichaamshouding, opgelopen ontstekingswaarden, toegenomen zorggebruik, depressieve gevoelens en nog veel meer kunnen het gevolg zijn. Dat weten we wel zeker maar het gaat allemaal om kansen, vaak om kleine effecten en deels reversibele effecten. Daarnaast zijn er nadelen die buiten sociale media ook gewoon voorkomen, zoals gepest worden.
De exacte, zekere en substantiële effecten zoals die bij gokverslaving en roken uitgebreid zijn onderzocht en gedocumenteerd zijn voor sociale media nog niet goed in kaart gebracht; de nadelen zijn nog niet zo duidelijk. Dat komt nog. Toch is er voor velen al voldoende reden om terug te schakelen, om het sociale mediagebruik te ontmoedigen of te reguleren.
Aanrommelen
Overheden, sportclubs, scholen en ouders nemen soms al het zekere voor het onzekere. Dat niet iedereen daarachter staat heeft vooral te maken met de interpretatie van feiten. De kennis over de negatieve gevolgen is nog relatief beperkt, zeker in vergelijking met roken en alcohol, en het debat over de vraag of sociale mediagebruik een oorzaak of een gevolg is van depressieve gevoelens wordt volop gevoerd.
Met beperkte kennis rommelen we met zijn allen nog wat door
Daarnaast gaat het om de weging van mogelijke nadelen en risico’s met andere waarden. Het reguleren beperkt per definitie de vrijheid van mensen op het gebied van het aangaan en onderhouden van sociale contacten. Zoals met vele leuke of lekkere dingen met nadelen, maakt ook de overheid die afweging, en kiest tussen ingrijpen aan de ene kant of zelfregulering en eigen verantwoordelijkheid aan de andere kant. Ingrijpen kan gericht worden op het gebruik en/of op het verslavende product.
Thans bevinden overheid maar ook gebruikers en ouders zich in een tussenfase. Met beperkte kennis rommelen we met zijn allen nog wat door. Oudere generaties zien met lede ogen aan hoe de nieuwe technologie alles verandert, terwijl de jongste generaties al niet beter meer weten.
Het zal nog even duren voordat we een evenwichtig en evidence-based nieuw beleid hebben ontwikkeld, maar we weten nu al hoe dat er globaal gaat uitzien, Net als bij andere leuke of lekkere dingen die ongezond zijn, gaat de overheid een norm uitstralen, voorzichtig ingrijpen en accepteren dat sociale mediagebruik slachtoffers maakt.
Arie Dijkstra is hoogleraar Sociale Psychologie van Gezondheid en Ziekte aan de Rijksuniversiteit Groningen
Foto: Štefan Štefančík via Unsplash.com