De afgelopen maanden is zowel in de media als door ministers bezorgdheid geuit over thuisonderwijs. De meeste zorgen komen voort uit een algemene bezorgdheid over wat thuisonderwijs kan betekenen voor kinderen zelf, voor anderen en voor de samenleving als geheel.
Veruit de meest gehoorde zorg is dat kinderen die thuis onderwijs krijgen, de socialisatie missen die scholen naar verluidt bieden. Zonder deze socialisatie, zo luidt het argument, groeien kinderen te beschermd en geïsoleerd op en missen ze de kans om de sociale vaardigheden te ontwikkelen die nodig zijn voor een goede omgang met anderen. Laten we deze ideeën eens nader bekijken.
Hypothetische beweringen
Ten eerste nemen kinderen die thuis onderwijs krijgen doorgaans deel aan allerlei leeractiviteiten en sociale activiteiten met andere kinderen – zowel met kinderen die eveneens thuis onderwijs krijgen als kinderen die wel naar school gaan. Ouders die voor thuisonderwijs kiezen, hechten veel waarde aan het opbouwen van sociale netwerken, zowel om gezamenlijke leeractiviteiten te organiseren als om sociale interactie te bevorderen.
Ten tweede lopen de beweegredenen voor thuisonderwijs sterk uiteen. Uiteraard zullen ouders en hun kinderen eerder geneigd zijn activiteiten te organiseren met gelijkgestemden, maar dat geldt net zo goed voor ouders van schoolgaande kinderen – en dan vooral voor hoogopgeleide ouders.
Tolerantie, politiek vertrouwen en sociale cohesie zijn binnen een schoolomgeving lastig te bevorderen
Ten derde is het maar de vraag of scholen er daadwerkelijk beter in slagen dan thuisonderwijzers om de socialisatieresultaten te bevorderen. Al te vaak uiten critici van thuisonderwijs hypothetische beweringen – over wat er zou kunnen gebeuren – en zetten deze af tegen de meest geïdealiseerde doelstellingen van scholen: wat er zou moeten gebeuren.
We zijn het er waarschijnlijk allemaal over eens dat tolerantie, politiek vertrouwen en sociale cohesie waardevolle doelen zijn, maar moeten tegelijkertijd erkennen dat deze binnen een schoolomgeving lastig te bevorderen zijn. Dit komt door de manier waarop schoolsystemen leerlingen indelen en selecteren, door hoe ouders scholen kiezen in overleg met gelijkgestemden, en door de wijze waarop vriendengroepen zich vormen rond gedeelde interesses.
Segregatie is de norm
Wat betreft de zorgen over sociale cohesie moet worden opgemerkt dat de betekenis van deze term door voorstanders ervan zelden helder wordt gedefinieerd. Hoe dan ook is het idee dat gezamenlijk schoolbezoek leidt tot meer cohesie nooit overtuigend aangetoond.
Sterker nog, de resultaten van empirisch onderzoek wijzen overweldigend in de tegenovergestelde richting: de meeste schoolsystemen hanteren strikte vormen van onderwijsniveauscheiding die een doorslaggevende invloed hebben op hoe leerkrachten en personeel kinderen waarnemen, lesgeven en adviseren.
Het Nederlandse schoolsysteem vormt hierop zeker geen uitzondering: ook hier begint de selectie vroeg en zijn de kwaliteitsverschillen tussen scholen vaak immens. Segregatie is de norm. Dergelijke institutionele normen zijn op hun beurt weer bepalend voor de vriendengroepen waarin kinderen terechtkomen en voor hun toekomstige perspectieven.
Socialisatie op school leidt niet automatisch tot de resultaten die voorstanders ervan beloven
Wat betreft socialisatie is het kernpunt: inhoudelijke interacties op school tussen bijvoorbeeld kinderen uit verschillende sociale klassen of met uiteenlopende etnische of religieuze achtergronden zijn zeer beperkt. Zelfs op gemengde scholen is het niet vanzelfsprekend dat kinderen uit verschillende groepen of met verschillende achtergronden ook daadwerkelijk met elkaar omgaan. En als dat wel gebeurt, zijn de resultaten vaak niet wat we zouden hopen. Kortom, socialisatie op school leidt niet automatisch tot de resultaten die voorstanders ervan beloven.
Consistente maatstaf
Het voorgaande is niet bedoeld om het belang van de school als publieke instelling te bagatelliseren; bij problemen kunnen zeker hervormingen of oplossingen worden nagestreefd. Ook zijn deze empirische waarnemingen over scholen niet bedoeld om terechte kritiek op thuisonderwijs – waar die op zijn plaats is – te trivialiseren.
In specifieke gevallen kan het gerechtvaardigd zijn thuisonderwijs niet toe te staan
Ongetwijfeld zijn sommige ouders die thuisonderwijs geven niet voldoende toegerust voor de taak die ze op zich hebben genomen. Zo kunnen ze bijvoorbeeld onvoldoende academisch geschoold of emotioneel instabiel zijn. Daarnaast kunnen sommige ouders erop uit zijn hun kinderen te indoctrineren met onwrikbare overtuigingen. In dergelijke specifieke gevallen kan het gerechtvaardigd zijn thuisonderwijs niet toe te staan.
Het is echter van belang dat we een consistente maatstaf hanteren, aangezien dezelfde zorgen ook gelden voor lerarenopleidingen en bevoegde leerkrachten, van wie velen het beroep binnen de eerste vijf jaar alweer verlaten.
Nog drie overwegingen
Ik sluit af met drie laatste overwegingen. Ten eerste strookt de opvatting dat alle kinderen baat hebben bij schoolonderwijs niet met de feiten over scholen, maar het strookt evenmin met de feiten over hoe de meeste kinderen thuis onderwijs krijgen.
Ten tweede, als we de zorgen over socialisatie benaderen vanuit het oogpunt van het tegemoetkomen aan de uiteenlopende behoeften en interesses van jongeren, vereist onderwijsgerechtigheid dat het onderwijsaanbod niet beperkt blijft tot wat er binnen de muren van een schoolgebouw plaatsvindt. De overheid en de samenleving als geheel zouden ook educatieve omgevingen buiten het schoolgebouw, zoals sportclubs en buurthuizen, moeten erkennen en behandelen als belangrijke plekken om te leren en ontwikkelen.
De meeste ouders zijn in staat om goede keuzes te maken voor hun kinderen
Ten derde genieten ouders in de meeste liberale democratieën doorgaans aanzienlijke juridische en morele zeggenschap bij de beslissing waar en hoe hun kind onderwijs krijgt. Dit betekent niet dat de wensen van ouders altijd de doorslag geven: de overheid heeft een belangrijke regulerende taak, met name om erop toe te zien dat kinderen in een veilige omgeving onderwijs krijgen, dat het lesmateriaal toereikend is en dat de onderwijzers over de juiste kwalificaties beschikken om les te geven in een bepaald vak.
Fundamentele vrijheden
Bij gebrek aan overtuigend bewijs van misbruik of verwaarlozing lopen ingrijpende overheidsmaatregelen, die redelijke ouderlijke bevoegdheden doorkruisen, het risico schade aan te richten, zelfs wanneer dit gebeurt met het oog op de bescherming van de belangen van het kind.
Dit is precies wat de opstellers van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (art. 26.3) en het VN-verdrag inzake de Rechten van het Kind (art. 2) goed begrepen: dat de meeste ouders het best in staat zijn om goede – zij het niet perfecte – keuzes te maken voor hun eigen kinderen.
Verschillende landen geven op uiteenlopende manieren invulling aan deze vrijheid en faciliteren deze ook verschillend. Het is dan ook niet verwonderlijk dat landen die thuisonderwijs willen verbieden of sterk willen inperken – zoals Duitsland en Nederland – vaak moeite hebben om dit beleid te rechtvaardigen, vanwege de fundamentele morele en grondwettelijke onderwijsvrijheden die aan alle ouders gewaarborgd dienen te worden.
Michael S. Merry is hoogleraar Onderwijsfilosofie aan de Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam.
Foto: Mikhail Nilov via Pexels.com