Zijn de zorgen over socialisatie bij thuisonderwijs terecht?

De discussie over thuisonderwijs is weer eens opgelaaid. Critici maken zich met name zorgen dat kinderen die thuis onderwijs krijgen te weinig kansen hebben om sociale vaardigheden te ontwikkelen. Hoogleraar Michael S. Merry neemt de zorgen onder de loep.

De afgelopen maanden is zowel in de media als door ministers bezorgdheid geuit over thuisonderwijs. De meeste zorgen komen voort uit een algemene bezorgdheid over wat thuisonderwijs kan betekenen voor kinderen zelf, voor anderen en voor de samenleving als geheel.
Veruit de meest gehoorde zorg is dat kinderen die thuis onderwijs krijgen, de socialisatie missen die scholen naar verluidt bieden. Zonder deze socialisatie, zo luidt het argument, groeien kinderen te beschermd en geïsoleerd op en missen ze de kans om de sociale vaardigheden te ontwikkelen die nodig zijn voor een goede omgang met anderen. Laten we deze ideeën eens nader bekijken.

Hypothetische beweringen

Ten eerste nemen kinderen die thuis onderwijs krijgen doorgaans deel aan allerlei leeractiviteiten en sociale activiteiten met andere kinderen – zowel met kinderen die eveneens thuis onderwijs krijgen als kinderen die wel naar school gaan. Ouders die voor thuisonderwijs kiezen, hechten veel waarde aan het opbouwen van sociale netwerken, zowel om gezamenlijke leeractiviteiten te organiseren als om sociale interactie te bevorderen.
Ten tweede lopen de beweegredenen voor thuisonderwijs sterk uiteen. Uiteraard zullen ouders en hun kinderen eerder geneigd zijn activiteiten te organiseren met gelijkgestemden, maar dat geldt net zo goed voor ouders van schoolgaande kinderen – en dan vooral voor hoogopgeleide ouders.

Tolerantie, politiek vertrouwen en sociale cohesie zijn binnen een schoolomgeving lastig te bevorderen

Ten derde is het maar de vraag of scholen er daadwerkelijk beter in slagen dan thuisonderwijzers om de socialisatieresultaten te bevorderen. Al te vaak uiten critici van thuisonderwijs hypothetische beweringen – over wat er zou kunnen gebeuren – en zetten deze af tegen de meest geïdealiseerde doelstellingen van scholen: wat er zou moeten gebeuren.
We zijn het er waarschijnlijk allemaal over eens dat tolerantie, politiek vertrouwen en sociale cohesie waardevolle doelen zijn, maar moeten tegelijkertijd erkennen dat deze binnen een schoolomgeving lastig te bevorderen zijn. Dit komt door de manier waarop schoolsystemen leerlingen indelen en selecteren, door hoe ouders scholen kiezen in overleg met gelijkgestemden, en door de wijze waarop vriendengroepen zich vormen rond gedeelde interesses.

Segregatie is de norm

Wat betreft de zorgen over sociale cohesie moet worden opgemerkt dat de betekenis van deze term door voorstanders ervan zelden helder wordt gedefinieerd. Hoe dan ook is het idee dat gezamenlijk schoolbezoek leidt tot meer cohesie nooit overtuigend aangetoond.
Sterker nog, de resultaten van empirisch onderzoek wijzen overweldigend in de tegenovergestelde richting: de meeste schoolsystemen hanteren strikte vormen van onderwijsniveauscheiding die een doorslaggevende invloed hebben op hoe leerkrachten en personeel kinderen waarnemen, lesgeven en adviseren.
Het Nederlandse schoolsysteem vormt hierop zeker geen uitzondering: ook hier begint de selectie vroeg en zijn de kwaliteitsverschillen tussen scholen vaak immens. Segregatie is de norm. Dergelijke institutionele normen zijn op hun beurt weer bepalend voor de vriendengroepen waarin kinderen terechtkomen en voor hun toekomstige perspectieven.

Socialisatie op school leidt niet automatisch tot de resultaten die voorstanders ervan beloven

Wat betreft socialisatie is het kernpunt: inhoudelijke interacties op school tussen bijvoorbeeld kinderen uit verschillende sociale klassen of met uiteenlopende etnische of religieuze achtergronden zijn zeer beperkt. Zelfs op gemengde scholen is het niet vanzelfsprekend dat kinderen uit verschillende groepen of met verschillende achtergronden ook daadwerkelijk met elkaar omgaan. En als dat wel gebeurt, zijn de resultaten vaak niet wat we zouden hopen. Kortom, socialisatie op school leidt niet automatisch tot de resultaten die voorstanders ervan beloven.

Consistente maatstaf

Het voorgaande is niet bedoeld om het belang van de school als publieke instelling te bagatelliseren; bij problemen kunnen zeker hervormingen of oplossingen worden nagestreefd. Ook zijn deze empirische waarnemingen over scholen niet bedoeld om terechte kritiek op thuisonderwijs – waar die op zijn plaats is – te trivialiseren.

In specifieke gevallen kan het gerechtvaardigd zijn thuisonderwijs niet toe te staan

Ongetwijfeld zijn sommige ouders die thuisonderwijs geven niet voldoende toegerust voor de taak die ze op zich hebben genomen. Zo kunnen ze bijvoorbeeld onvoldoende academisch geschoold of emotioneel instabiel zijn. Daarnaast kunnen sommige ouders erop uit zijn hun kinderen te indoctrineren met onwrikbare overtuigingen. In dergelijke specifieke gevallen kan het gerechtvaardigd zijn thuisonderwijs niet toe te staan.
Het is echter van belang dat we een consistente maatstaf hanteren, aangezien dezelfde zorgen ook gelden voor lerarenopleidingen en bevoegde leerkrachten, van wie velen het beroep binnen de eerste vijf jaar alweer verlaten.

Nog drie overwegingen

Ik sluit af met drie laatste overwegingen. Ten eerste strookt de opvatting dat alle kinderen baat hebben bij schoolonderwijs niet met de feiten over scholen, maar het strookt evenmin met de feiten over hoe de meeste kinderen thuis onderwijs krijgen.
Ten tweede, als we de zorgen over socialisatie benaderen vanuit het oogpunt van het tegemoetkomen aan de uiteenlopende behoeften en interesses van jongeren, vereist onderwijsgerechtigheid dat het onderwijsaanbod niet beperkt blijft tot wat er binnen de muren van een schoolgebouw plaatsvindt. De overheid en de samenleving als geheel zouden ook educatieve omgevingen buiten het schoolgebouw, zoals sportclubs en buurthuizen, moeten erkennen en behandelen als belangrijke plekken om te leren en ontwikkelen.

De meeste ouders zijn in staat om goede keuzes te maken voor hun kinderen

Ten derde genieten ouders in de meeste liberale democratieën doorgaans aanzienlijke juridische en morele zeggenschap bij de beslissing waar en hoe hun kind onderwijs krijgt. Dit betekent niet dat de wensen van ouders altijd de doorslag geven: de overheid heeft een belangrijke regulerende taak, met name om erop toe te zien dat kinderen in een veilige omgeving onderwijs krijgen, dat het lesmateriaal toereikend is en dat de onderwijzers over de juiste kwalificaties beschikken om les te geven in een bepaald vak.

Fundamentele vrijheden

Bij gebrek aan overtuigend bewijs van misbruik of verwaarlozing lopen ingrijpende overheidsmaatregelen, die redelijke ouderlijke bevoegdheden doorkruisen, het risico schade aan te richten, zelfs wanneer dit gebeurt met het oog op de bescherming van de belangen van het kind.
Dit is precies wat de opstellers van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (art. 26.3) en het VN-verdrag inzake de Rechten van het Kind (art. 2) goed begrepen: dat de meeste ouders het best in staat zijn om goede – zij het niet perfecte – keuzes te maken voor hun eigen kinderen.
Verschillende landen geven op uiteenlopende manieren invulling aan deze vrijheid en faciliteren deze ook verschillend. Het is dan ook niet verwonderlijk dat landen die thuisonderwijs willen verbieden of sterk willen inperken – zoals Duitsland en Nederland – vaak moeite hebben om dit beleid te rechtvaardigen, vanwege de fundamentele morele en grondwettelijke onderwijsvrijheden die aan alle ouders gewaarborgd dienen te worden.

Michael S. Merry is hoogleraar Onderwijsfilosofie aan de Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam.

 

Foto: Mikhail Nilov via Pexels.com

Reacties 1

  1. Socialisatie of individualisering? Waarom maken we van school en thuisonderwijs een tegenstelling?

    Het artikel van Michael S. Merry stelt een terechte vraag: zijn de zorgen over socialisatie bij thuisonderwijs eigenlijk wel terecht? Zijn constatering dat schoolbezoek niet automatisch leidt tot sociale cohesie, tolerantie of betere sociale vaardigheden verdient serieuze aandacht. Tegelijkertijd denk ik dat we de discussie nog een stap verder moeten brengen.

    We blijven namelijk redeneren vanuit twee uitersten want het kind gaat naar school en wordt daar gesocialiseerd, of het krijgt thuisonderwijs en loopt daardoor mogelijk sociale ontwikkeling mis. Maar waarom onderzoeken we niet veel nadrukkelijker hoe we de sterke kanten van beide onderwijsvormen kunnen combineren?

    1. Socialisatie is niet hetzelfde als naar school gaan

    Een belangrijk uitgangspunt zou moeten zijn dat we onderscheid maken tussen fysieke aanwezigheid in een groep en daadwerkelijke sociale ontwikkeling.

    Een kind kan vijf dagen per week op school zitten zonder zich werkelijk verbonden te voelen met zijn omgeving. Het kan leren functioneren binnen een groep, maar dat betekent niet automatisch dat het leert omgaan met verschillen, conflicten, empathie ontwikkelt of duurzame sociale relaties opbouwt.

    Omgekeerd betekent thuisonderwijs niet automatisch sociaal isolement. Kinderen kunnen sociale contacten onderhouden via sportverenigingen, buurtactiviteiten, gezamenlijke leerprojecten, culturele activiteiten en andere ontmoetingsvormen.

    De relevante vraag is dus niet uitsluitend waar een kind onderwijs volgt, maar welke sociale ervaringen het daadwerkelijk opdoet en wat het daarvan leert.

    Daarmee wil ik het belang van scholen absoluut niet bagatelliseren. School kan juist een belangrijke maatschappelijke ontmoetingsplek zijn. Kinderen ontmoeten er leeftijdsgenoten met verschillende karakters, achtergronden en perspectieven. Ze leren rekening houden met anderen, samenwerken, grenzen aangeven en omgaan met groepsdynamiek.

    Maar we moeten wel eerlijk zijn namelijk de aanwezigheid van kinderen in hetzelfde gebouw garandeert niet dat deze doelen daadwerkelijk worden bereikt.

    2. De kracht van thuisonderwijs is individuele aandacht en de vertrouwensband.

    Waar het reguliere onderwijs tegen grenzen aanloopt, kan thuisonderwijs juist mogelijkheden bieden.

    Een kind leert niet uitsluitend door informatie aangeboden te krijgen. De manier waarop kennis wordt aangeboden, de relatie met degene die begeleidt, de veiligheid die het kind ervaart en de ruimte om vragen te stellen, spelen eveneens een belangrijke rol.

    Binnen een vertrouwde relatie met een ouder of andere vaste begeleider kan veel ruimte ontstaan voor individuele afstemming. Het leertempo kan worden aangepast, onderwerpen kunnen worden verdiept en er kan direct worden aangesloten bij de interesses, vragen en ontwikkelingsbehoeften van het kind.

    Dat betekent niet dat iedere ouder automatisch een betere onderwijsbegeleider is dan een bevoegde leerkracht. Evenmin betekent het dat een vertrouwensband op zichzelf voldoende is om kwalitatief goed onderwijs te garanderen.

    Het betekent wel dat de pedagogische relatie een wezenlijk onderdeel van leren is en dat we die factor niet moeten onderschatten.

    Een kind dat zich veilig voelt om fouten te maken, vragen te stellen en eigen gedachten te ontwikkelen, krijgt andere leermogelijkheden dan een kind dat voortdurend moet proberen aan te sluiten bij een vast tempo en een collectief programma.

    3. De werkelijkheid van het kind want wanneer wordt het systeem te belastend?

    Hier zit voor mij een belangrijker maatschappelijk vraagstuk.

    We hebben het onderwijs en de kinderopvang grotendeels georganiseerd rondom een maatschappelijk model waarin beide ouders werken, kinderen vijf dagen per week naar school gaan en aansluitend regelmatig gebruikmaken van buitenschoolse opvang.

    Dat model heeft begrijpelijke organisatorische en economische redenen. Maar hoe kijken we naar de optelsom vanuit het perspectief van het kind?

    Een volledige schoolweek betekent niet alleen uren les volgen. Het betekent ook vroeg opstaan, reizen, schakelen tussen situaties, sociale interacties, groepsdynamiek, prikkels verwerken en voortdurend rekening houden met verwachtingen van anderen.

    Voor sommige kinderen gaat dat uitstekend. Voor andere kinderen kan die opeenstapeling behoorlijk belastend zijn.

    En dan begint na schooltijd soms ook nog de opvang. Vervolgens komen het avondeten, huiswerk, sportactiviteiten en andere verplichtingen.

    Wanneer ontstaat er dan eigenlijk voldoende ruimte voor rust, eigen ontwikkeling en ongedwongen contact met de ouders?

    In het gunstigste geval is er ’s ochtends een uur voordat iedereen de deur uitgaat en ’s avonds een uur voordat de kinderen naar bed gaan. De weekenden worden vervolgens gevuld met sport, familiebezoek, boodschappen en andere verplichtingen.

    Natuurlijk verschilt dit per gezin. En natuurlijk zijn er ouders die heel bewust tijd en aandacht vrijmaken. Maar de structurele vraag blijft relevant want hoeveel ruimte biedt onze maatschappelijke inrichting ouders en kinderen daadwerkelijk om een betekenisvolle dagelijkse relatie met elkaar op te bouwen?

    We mogen niet vergeten dat opvoeding en ontwikkeling niet ophouden zodra de schoolbel gaat.

    4. Een combinatie kan meer opleveren dan beide uitersten.

    Mijn voorstel zou daarom zijn om veel nadrukkelijker te onderzoeken hoe een combinatie van schoolonderwijs en thuisonderwijs vorm kan krijgen.

    Niet als universele oplossing en ook niet als verplicht alternatief voor het reguliere onderwijs. Wel als een serieus te ontwikkelen mogelijkheid voor kinderen en gezinnen bij wie de bestaande inrichting onvoldoende aansluit.

    Denk bijvoorbeeld aan een onderwijsmodel waarbij een kind enkele dagen per week naar school gaat voor klassikale lessen, sociale interactie, groepsactiviteiten en gezamenlijke projecten.

    De overige dagen kunnen worden benut voor individuele leertrajecten, verdieping, zelfstandige opdrachten en begeleiding vanuit huis of een andere vertrouwde leeromgeving.

    Ook kunnen sportverenigingen, buurthuizen, culturele instellingen en gezamenlijke leerinitiatieven daarin een grotere rol krijgen.

    Zo behoud je de maatschappelijke en sociale functie van school, terwijl je tegelijkertijd meer ruimte creëert voor individuele ontwikkeling en herstel van prikkels.

    Dit vraagt uiteraard om goede afspraken over onderwijskwaliteit, leerdoelen, voortgang, begeleiding, toetsing en de sociale ontwikkeling van het kind. Ook moet worden onderzocht hoe dit binnen de Nederlandse onderwijswetgeving mogelijk kan worden gemaakt.

    Het gaat dus niet om minder verantwoordelijkheid voor onderwijs, maar om een andere verdeling van die verantwoordelijkheid.

    5. De werkelijkheidstoets.
    Wat heeft het kind daadwerkelijk nodig?

    Vanuit de Systeemtolk-methodiek zou ik dit vraagstuk langs vier bewegingen willen bekijken.

    – Observeren: wat zien we daadwerkelijk bij kinderen? Hoe ervaren zij schooldagen, groepsdruk, leerbelasting, opvang, rust en sociale contacten?

    – In kaart brengen: welke behoeften, mogelijkheden en beperkingen spelen mee? Denk aan het kind, de ouders, de school, de leerkrachten, de opvang en de maatschappelijke organisatie van arbeid.

    – Analyseren: waar sluiten de verschillende onderdelen op elkaar aan en waar ontstaat juist cumulatieve belasting? Welke veronderstellingen doen we over socialisatie, leerprestaties en de rol van ouders die in de praktijk niet vanzelfsprekend blijken te kloppen?

    – Vertalen: welke aanpassingen zijn nodig om het onderwijs beter te laten aansluiten bij de daadwerkelijke ontwikkelingsbehoeften van het kind?

    Daarbij moeten we feiten, ervaringen en aannames van elkaar blijven onderscheiden.

    Het is bijvoorbeeld een aanname dat vijf dagen school voor ieder kind noodzakelijk is voor een goede sociale ontwikkeling. Maar het zou net zo goed een aanname zijn dat thuisonderwijs voor ieder kind meer rust, betere leerresultaten of een sterkere ouder-kindrelatie oplevert.

    De werkelijkheidstoets vraagt dat we beide veronderstellingen onderzoeken.

    Ook moeten we rekening houden met situaties waarin thuisonderwijs juist niet passend is. Niet iedere ouder beschikt over voldoende tijd, kennis, pedagogische vaardigheden of mogelijkheden om kwalitatief goed onderwijs te verzorgen. Voor sommige kinderen is de schoolomgeving juist een belangrijke bron van structuur, veiligheid en ontwikkelingsmogelijkheden.

    Maatwerk betekent daarom ook dat we grenzen en risico’s serieus nemen.

    6. Van een vast systeem naar onderwijs dat kan meebewegen.

    Uiteindelijk denk ik dat we een fundamentele vraag moeten stellen dus organiseren we het onderwijs vanuit de behoeften van het kind, of verwachten we dat ieder kind zich aanpast aan de bestaande organisatie van het onderwijs?

    Kinderen verschillen in leertempo, belastbaarheid, interesses, sociale behoeften en de manier waarop zij informatie verwerken. Waarom zouden we dan vasthouden aan de gedachte dat één vaste onderwijsinrichting voor iedereen de meest geschikte oplossing is?

    Het zou waardevol zijn om te experimenteren met meer flexibele onderwijsroutes, waarbij scholen, ouders en andere maatschappelijke voorzieningen samenwerken en de ontwikkeling van het kind centraal staat.

    Niet ieder kind hoeft minder naar school. Niet ieder kind heeft thuisonderwijs nodig. En niet iedere ouder moet zelf onderwijs gaan verzorgen.

    Maar we zouden wel moeten voorkomen dat we mogelijkheden bij voorbaat uitsluiten omdat ze niet binnen de traditionele inrichting passen.

    Mijn conclusie is:

    De discussie over thuisonderwijs zou niet moeten gaan over de vraag welke partij gelijk heeft dus de voorstanders van thuisonderwijs of de verdedigers van het reguliere onderwijs.

    De werkelijke vraag is hoe we een omgeving creëren waarin kinderen zowel sociaal als cognitief, emotioneel en persoonlijk tot ontwikkeling kunnen komen.

    School kan daarin een belangrijke rol vervullen. Thuis kan daarin een belangrijke rol vervullen. En de verbinding tussen beide kan mogelijk juist de grootste meerwaarde opleveren.

    Misschien moeten we daarom stoppen met de tegenstelling tussen socialisatie en individualisering en beginnen met het ontwerpen van onderwijs waarin beide elkaar versterken.

    Want uiteindelijk is het onderwijs er voor de ontwikkeling van het kind. Het kind is er niet om het onderwijssysteem organisatorisch passend te maken.

Reageer

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *