De politiek zoekt oplossingen voor de vraag hoe de instroom in de WIA door mentale klachten tegengegaan kan worden1. Maar dat is de verkeerde vraag. We moeten niet spreken over ‘de instroom dóór mentale klachten’, maar over ‘instroom in de WIA van mensen mét mentale klachten’. Want of mensen duurzaam aan het werk blijven of juist uitvallen wordt vooral bepaald door een heel scala aan niet-medische factoren. Zoals de werksfeer, werkdruk, of werk dat negatieve energie kost. De ziekte zelf is daarin slechts één van vele factoren2.
Werk dat energie geeft
Vroeger was het idee dat je als je ziek was, je eerst moest genezen voordat je kon werken3,4. Inmiddels weten we dat mensen met ziektes ook prima kunnen werken, als er rekening wordt gehouden met hun gezondheidsbeperkingen5,6. En gelukkig maar, want maar liefst 48 procent van de Nederlanders krijgt ooit in het leven een mentale aandoening7, krijgt 1 op de 2 mensen kanker8, 1,8 miljoen Nederlanders hebben hart- en vaatziekten.9
Goed werk is belangrijk, maar extra belangrijk wanneer je al de uitdagingen hebt van ziekte
Of mensen kunnen blijven doorwerken met ziekte hangt voor een heel groot deel juist af van de werkomgeving. ‘Goed werk’, ofwel werk dat energie geeft en waar goede werkomstandigheden zijn, zorgt dat mensen duurzaam kunnen blijven werken, óók bij ziekte2,6,10. Slechte werkomstandigheden maken het juist moeilijker om te blijven werken als er gezondheidsproblemen zijn2,6. Goed werk is belangrijk voor iedereen, ziek of gezond, maar dus extra belangrijk wanneer je al de uitdagingen hebt van ziekte.
Arbeidsuitval heeft veel oorzaken2. Cruciaal is ook de beëindiging van de wachtlijsten in de ggz; snelle en goede zorg kan verergering van de klachten tegengaan en helpen arbeidsuitval te voorkómen. Willen we arbeidsuitval tegengaan, dan zijn werkgevers aan zet; er moet meer rekening gehouden worden met wat werkenden nodig hebben om zich goed te voelen en hun werk te doen, zo blijkt uit onderzoek2,6,11. Dit verschilt sterk per persoon en vereist daarmee meer flexibiliteit en maatwerk van werkgevers dan deze nu geven2-6. Maatwerk hoeft niet groots te zijn; het kan bijvoorbeeld gaan over het mogen dragen van een noise-cancelling koptelefoon. Werkaanpassingen én de bereidheid om dergelijke wensen serieus te nemen dragen eraan bij dat werknemers zich beter voelen en duurzamer kunnen blijven werken2,6.
Stigma en arbeidsdiscriminatie
Om erachter te komen wat werkenden nodig hebben, is goede communicatie tussen werkgever en werknemer essentieel. Maar dit wordt sterk gehinderd door stigma en arbeidsdiscriminatie, voorál bij mensen met mentale gezondheidsaandoeningen12. Door het negatieve ‘label’ (stigma) hebben zij een kleinere kans om aangenomen te worden, om doorgroeimogelijkheden te krijgen en een grotere kans om ontslagen te worden bij reorganisatie13-15.
Leidinggevenden missen vaak de juiste kennis, houding en vaardigheden
Uit angst voor zulke negatieve gevolgen durven velen niet te bespreken wat ze nodig hebben om niet uit te vallen16-17. Zo verwacht de meerderheid van Nederlandse werkenden dat openheid over mentale klachten de kansen op een contractverlenging of latere promoties zal verspelen (respectievelijk 68 procent en 57 procent )15. Dit belemmert preventie van arbeidsuitval omdat de werkgever zonder die informatie hen niet goed kan ondersteunen. Stigma belemmert ook re-integratie13. Ook in het verminderen van stigma en arbeidsdiscriminatie ligt de sleutel in bij werkgevers.
Leidinggevende als oorzaak
Een derde sleutel tot het verminderen van arbeidsuitval ligt óók bij werkgevers: veel werknemers die uitvielen met mentale klachten noemden de leidinggevende als oorzaak van arbeidsuitval, als belemmering in terugkeer naar werk, maar gaven óók aan dat de leidinggevende de hervatting van werk bevordert2. Leidinggevenden spelen een cruciale rol, maar missen vaak de juiste kennis, houding en vaardigheden. Zo geeft 38 procent van de Nederlandse leidinggevenden aan onvoldoende kennis te hebben om werknemers met mentale problemen goed te begeleiden, waarbij vooral behoefte is om meer te leren over omgang en communicatie18.
‘Goed werk’ draagt bij aan goede mentale gezondheid, terwijl werkloosheid samenhangt met armoede, suïcide en eenzaamheid
Om de instroom in de WIA van mensen met mentale klachten terug te dringen, doet de politiek er goed aan juist bij werkgevers naar oplossingen te zoeken. Vooral zij kunnen langdurige uitval helpen voorkomen met maatregelen. Bovendien: van het tegengaan van stigma en discriminatie in de werkomgeving, betere leidinggevenden en maatwerk profiteren niet alleen werknemers met mentale klachten, maar iedereen op de werkvloer. Die maatregelen helpen ook de instroom van werkenden met lichamelijke aandoeningen in de WIA tegen te gaan. Meer mensen duurzaam aan het werk is niet alleen goed tegen vanuit een kostenperspectief, maar ook voor de mentale gezondheid van Nederland. ‘Goed werk’ draagt bij aan een goede mentale gezondheid, terwijl werkloosheid samenhangt met armoede, suïcide en eenzaamheid19-21. Tenslotte helpen deze maatregelen meer mensen duurzaam aan betaald werk, en dat is goed tegen de personeelstekorten.
Evelien Brouwers is bijzonder hoogleraar psychische gezondheid en duurzame inzetbaarheid in arbeid, Tilburg University. Ze is werkzaam bij het departement Tranzo van Tilburg University.
Dit artikel is in gewijzigde vorm eerder verschenen in Trouw.