Voor velen is geschiedenis iets wat achter ons ligt ‒ leuk om te weten, maar niet relevant voor de praktijk. Die houding tref je nogal eens aan binnen het sociaal werk. Niet echt verstandig, want geschiedenis is overal, onbewust, sturend en waarderend aanwezig, in persoonlijke en collectieve ervaringen en bestuurlijke processen.
Kennis daarvan geeft inzicht in huidige vraagstukken, in verschijningsvormen ervan, in gekozen oplossingen en in verandermogelijkheden. Het geeft tevens informatie over de wisselende antwoorden die in de loop van de tijd zijn ontstaan als reactie op sociale problematiek. Daarom is het betreurenswaardig dat historische kennis veelal ontbreekt in de praktijk van het sociaal werk. Je kunt gerust spreken van een hoge mate van historische ‘bewusteloosheid’.
Historisch DNA
Zeker, de meningen verschillen over de vraag of er lessen te trekken zijn uit het verleden. Maar dat het analyseren van het (recente) verleden bijdraagt aan het beter leren begrijpen waarom situaties zijn zoals ze zijn en soms moeilijk veranderbaar zijn, daarover bestaat geen meningsverschil. Het helpt ook om zicht te krijgen op de beperkingen en grenzen van sociaal-professioneel handelen.
Een sociaal werker behoort het historische DNA van wijken, buurten, straten en bewoners te kennen
Zonder historische gevoeligheid wordt het wiel opnieuw uitgevonden (wat dus nogal eens gebeurt) en wordt er weinig geleerd van het ‘waarom’ en waar de wortels van de noden van mensen zitten.
Dat detecteren en zoeken naar antwoorden is een wezenskenmerk van het sociaal werk. Met andere woorden: een sociaal werker behoort het historische DNA van wijken, buurten, straten en bewoners te kennen en zich ervan bewust te zijn dat (lokale) beleidsvraagstukken, complexe situaties en ongetemde problemen een lange ‘aanloop’ kennen en zich historisch hebben geworteld in de mindset en het al dan niet bewust handelen van mensen.
Natuurlijk zijn sociaal werkers geen historici. Maar enig historisch besef mogen we zeker van hen verwachten. Of sociaal werkers het nuttig vinden of niet, ze hebben te dealen met de gevolgen en effecten van de praktijken en het beleid van hun (soms verre) voorgangers en borduren daarop voort. Daar geen oog voor hebben, is een vorm van struisvogelpolitiek.
Historische kennis kan sociaal werkers wapenen tegen de beleidswanen van de dag
Kennis van het verleden is instructief en verheldert. Dat hoeft helemaal niet vervelend of saai te zijn. Integendeel, historisch ‘puzzelen’ kan aanzetten tot andere acties en beter doordachte interventies en doeltreffender sociaal beleid. Het leggen van puzzelstukjes geeft inzicht waarom bijvoorbeeld bepaalde (beleids)aannamen, verwachtingen en beeldvorming niet kloppen en waardoor bepaalde interventies in de praktijk gewoonweg niet passen of werken.
Schone lei
Professioneel handelen is dus ook ‘(terug)denken in de tijd’ en het op basis van die kennis onder meer kunnen ‘terugpraten’ richting beleid en management. De tragiek is namelijk dat nogal wat bestuurders, beleidsmakers, politici en professionals in het sociaal domein vaak liever met hun veranderingen met een schone lei beginnen en weinig belangstelling tonen voor wat er eerder is bedacht en geprobeerd. Beleidsmodes sturen dan op een weinig kritische wijze het sociaal werk, zonder een verbinding te maken met het verleden en zich te vergewissen of een en ander geen herhaling is van (verkeerde) zetten. Historische kennis kan sociaal werkers wapenen tegen de beleidswanen van de dag.
Historisch puzzelen is van toegevoegde waarde voor het sociaal werk
Kortom: historisch puzzelen is van toegevoegde waarde voor het sociaal werk. Het durven en willen terugblikken, helpt sociaal werkers om effectiever in de actualiteit te opereren en kan de legitimatie van hun professioneel handelen versterken. Dat is geen taakverzwaring, het is juist een taakverrijking. We mogen dan wel grotendeels bestaan uit vlees, bloed en spieren, maar we zijn eveneens als mens en professional mentaal opgebouwd uit ervaring, routines en overgedragen kennis en waarden.
Geschiedenis zit vanbinnen en komt van buiten, we wonen in geschiedenis. Als remedie tegen historische bewusteloosheid is het daarom goed als het Historisch Centrum Sociaal Werk waaraan wordt gewerkt, er snel komt.
Toby Witte is historicus/politicoloog en emeritus lector Maatschappelijke Zorg en Sociaal Beleid