Je kunt denken dat mantelzorg in Nederland serieus wordt genomen. In de laatste vijf tot tien jaar is er een stroom aan onderzoeken en rapporten verschenen. Iedere gemeente biedt tegenwoordig een pakket aan mantelzorgondersteuning. Er zijn mantelzorgconsulenten en mantelzorgacademies. En in 2026 publiceerde het belangrijkste adviesorgaan van de regering, de Sociaal-Economische Raad (SER), het advies Mantelzorg en werk in een zorgzame samenleving.
Het tegendeel is echter waar. Er wordt bijvoorbeeld met weinig precisie over mantelzorgers gesproken: 5,5 miljoen mantelzorgers waarvan zo’n 2 miljoen ook betaald werk doen‒ die getallen vallen vaak. Het is net zo’n containerbegrip als vroeger ‘allochtonen’, of, wat recenter, ‘verwarde personen’. 5,5 miljoen is een enorm aantal, een deel van die mantelzorgers is overbelast en voor een groot deel van hen geldt dat die overbelasting tijdelijk is omdat degene voor wie gezorgd wordt óf komt te overlijden óf wordt opgenomen. Mantelzorgers zijn zowel partners of kinderen met een dementerende partner of ouder, ouders met een fysiek beperkt kind, kinderen met een ouder die psychische problemen heeft. En dit is slechts een deel van de variatie.
Halve heilige
Het gebrek aan publieke ernst over mantelzorg blijkt ook uit het morele frame rond de mantelzorger. Degene die mantelzorgt, is momenteel in de wereld van beleid en bestuur een halve heilige. In discussies over mantelzorg zijn het dan andere partijen en professionals die moeten zorgen dat mantelzorgers ‘ontzorgd’ worden. Over de eigen verantwoordelijkheid van de mantelzorger gaat het zelden. Overigens hebben individuele Verpleging, Verzorging en Thuiszorg- ofwel VVT-organisaties soms minder last van morele scrupules: ze kunnen in de zomer, wanneer de personeelskrapte het grootst is, gerust aan naasten laten weten dat hun partner of ouder minder gedoucht zal worden wanneer de mantelzorger niet gaat bijspringen.
Voor de wethouder van Economische Zaken is mantelzorg geen thema
En ten slotte is mantelzorg nog steeds slechts een dossier in de gezondheidszorg en het sociaal domein. Voor de wethouder van Economische Zaken is het bijvoorbeeld geen thema. Het is tot nog toe geen onderwerp dat de hele samenleving aanspreekt en niet alleen degene die er door zijn of haar privésituatie mee te maken krijgt. Met het advies van de SER lijkt hierin wel een eerste stap gezet te zijn: mantelzorg is chefsache.
Bezwijken onder de last
De reden waarom mantelzorg serieus en met precisie bekeken moet worden, is de actuele bevolkingsontwikkeling van Nederland. De top van de Nederlandse bevolkingsboom wordt te breed en te zwaar. De boom dreigt onder de last te bezwijken. Nederland vergrijst, er zijn steeds minder zorgprofessionals.
Podcast Sociale Kwesties: wie zorgt voor de mantelzorger?De druk op mantelzorgers neemt toe. Hoe zorgen we ervoor dat mantelzorgers niet massaal overbelast raken? En welke ondersteuning vanuit de gemeente helpt hen echt verder? Daarover gaat de podcast Sociale Kwesties van Movisie. Aan tafel zitten ervaringsdeskundige Ivonne Berkers (Movisie), beleidsadviseur sociaal domein Chantal Bos Zijdel (gemeente Houten) en projectleider Tara Knegt (Movisie). De aflevering is beschikbaar via Spotify, Apple Podcasts en YouTube. |
In de dagelijkse praktijk van de Nederlandse samenleving betekent het dat er in 2040 veel meer mensen dan nu werk en mantelzorg combineren en dat een deel daarvan die combinatie tijdelijk als zwaar of zelfs te zwaar gaat ervaren. Het combineren van werk en mantelzorg wordt nog veel meer dan nu normaal. Daar hebben zowel werknemer als werkgever last van. De werknemer kampt met overbelasting, met zorgen over loopbaan en financiën. De werkgever krijgt te maken met minder goed functionerende werknemers, zelfs uitval, met dreigend productie- en omzetverlies, spanningen in teams op de werkvloer.
Vaak wordt gedacht dat de werkgever nu aan zet is omdat het probleem zich bij hem of haar aandient of gaat aandienen. Dat is nogal discutabel. En niet alleen omdat het in de kern een privéprobleem is van de werknemer. Er zijn nog twee andere partijen in dezen die hun probleem het probleem van werkgevers maken.
Werkgevers zijn geen vanzelfsprekend vangnet voor een afkalvende verzorgingsstaat
Ten eerste de overheid. Dat er in Nederland 5,5 miljoen mantelzorgers zijn, waarvan velen betaald werk verrichten, is voor een groot deel het gevolg van beleid. Dat ouderen, maar ook anderen met fysieke of mentale beperkingen, zo lang en zo veel mogelijk thuis wonen, is een politieke keuze. De druk op mantelzorgers zou minder zijn als meer mensen ‘intramuraal’ verblijven.
De afbouw van de verzorgingsstaat gebeurt nu met name vanwege financiële redenen. En wellicht kan bepaalde zorg en ondersteuning zelfs beter door niet-professionals gegeven worden. Hoe dan ook wordt de zorg steeds minder betaalbaar doordat ze alsmaar uitdijt. De hiervoor beschreven politieke beweging is te begrijpen. Maar werkgevers zijn geen vanzelfsprekend vangnet voor een afkalvende verzorgingsstaat.
Burn-out-klachten
Ten tweede zijn ook zorgorganisaties verantwoordelijk voor de druk op werkgevers. Die wijzen ter verdediging van hun beleid al snel op het hiervoor geschetste overheidsbeleid. Dat is niet helemaal terecht. In de verpleeg- en thuiszorgsector geldt de laatste jaren de mantra dat er eerst gekeken wordt wat de cliënt en de omgeving (lees: mantelzorgers) zelf kunnen doen.
Maar denk hier bijvoorbeeld ook aan het gedrag van ziekenhuizen. In de interactie met patiënten zijn de mogelijkheden van ziekenhuizen altijd leidend. Patiënten krijgen te horen wanneer ze worden verwacht voor onderzoek, behandeling of uitslagen. Mantelzorgers hebben zich maar aan te passen. En werkgevers dus ook.
Initieel is werk en mantelzorg niet het probleem van de werkgever. Dat is een klankkleur die in het gesprek over werk en mantelzorg meer benadrukt mag worden. Het is wel het probleem van anderen, of wordt door hen veroorzaakt: de mantelzorger, de overheid, de zorgorganisatie. Werk en mantelzorg is een maatschappelijk vraagstuk waarop de werkgevers aangesproken worden en dat vervolgens ten koste gaat van de kern van hun organisatie of bedrijf. Onvermijdelijk ja, want de werknemer heeft nu eenmaal met mantelzorg te maken, maar in het nadenken over oplossingen voor het combineren van werk en mantelzorg is dit ook een belangrijke nuance. Mantelzorg is niet het probleem van individuele werkgevers.
Het klassieke sociaal contract in Nederland staat op de helling
In 2023 waren er in 40 procent van de cao’s afspraken opgenomen over werk en mantelzorg.
Dat kan gaan over erkenning, over informatievoorzieningen, maar ook over mantelzorgcoaches, spaarverlof en tijdelijke werktijdvermindering. In sommige cao’s staan afspraken over de mate van doorbetaling en pensioenopbouw bij minder aanwezigheid of afwezigheid door mantelzorg.
Maar is het genoeg? Onderzoek van het CNV liet in 2025 zien dat van de werkende mantelzorgers een kwart met burn-out-klachten rondloopt. Mantelzorgers die werken, vallen significant vaker uit dan werknemers die niet mantelzorgen.
Tegelijkertijd verandert ‘slechts’ 14 procent haar werksituatie vanwege de mantelzorgtaken; 86 procent doet dat dus niet. Het aantal mantelzorgers dat ‘zware mantelzorg’ verleent, neemt sinds 2019 niet meer toe. En driekwart van de werkgevers zegt open te staan voor gesprekken over het combineren van werk en mantelzorg.
‘Bewust geworden’
Veel werkgevers in Nederland hebben zich de afgelopen vijftien jaar op dit onderwerp ontwikkeld; zij zijn zich ervan ‘bewust geworden’. Men past zich aan. Je kunt echter niet zeggen dat ‘mantelzorgvriendelijke werkgevers' de norm zijn geworden, dat het gesprek tussen leidinggevende en werknemers vanzelfsprekend is of dat de beschikbare regelingen voor de situatie in 2025 afdoende zijn. Terwijl demografisch gezien de grote golf nog moet komen.
In 2040 leven onder meer de kinderen van de lezers van Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken in een samenleving waarin de druk op hen groter is dan op werkende mantelzorgers nu. Waar ze dan ook werken; hun leidinggevenden en zijzelf zijn gebaat bij het wederzijdse vermogen de combinatie van werk en mantelzorg begripvol te bespreken en een passende balans te vinden. Iedere vorm van meer algemeen beleid, op welk vlak dan ook, is ondersteunend aan dat gesprek.
Het vinden van een goede balans tussen werk en mantelzorg is een en-en-en-vraagstuk. Het klassieke sociaal contract in Nederland staat op de helling. Het idee dat de overheid in ruil voor het betalen van belasting de zorg voor naasten overneemt, is niet meer houdbaar. Het doorontwikkelen van technologische innovaties, het versterken van sociale netwerken, het positioneren van mantelzorg in cao’s, het kiezen voor ondersteunend beleid door lokale en landelijke overheid; het is allemaal nodig voor het verlichten van de druk. Mantelzorg hoort op de tafels van sociale partners, branche-organisaties, overheden en werkgevers. Gebeurt dat niet of onvoldoende, dan komen de leidinggevende en de mantelzorgende werknemer er in 2040 samen niet uit. Het is tijd om mantelzorg werkelijk serieus te nemen.
Piet-Hein Peeters is freelancejournalist. Dit artikel is een bewerking van de journalistieke verkenning Werk en mantelzorg in 2040. Bewustwording is niet genoeg die Peeters schreef in opdracht van de stichting Werk&Mantelzorg.
Foto: RDNE Stock Project via Pexels