Luistert de politiek naar alle burgers, of hebben sommigen meer in te brengen dan anderen? In een vertegenwoordigende democratie als Nederland is er enerzijds formele gelijkheid, maar bestaan er anderzijds sociale en economische ongelijkheden die het voor sommige groepen makkelijker maken om politieke invloed te hebben. Het contrast tussen het democratische gelijkheidsideaal en de weerbarstige praktijk maakt onderzoek naar de verdeling van macht van belang.
In 2021 publiceerden we een studie waarin we bijdroegen aan dit onderzoek. We concludeerden dat opleidingsgroepen in Nederland ongelijk zijn vertegenwoordigd. De voorkeuren van hogeropgeleiden worden vaker vertaald in beleid dan de voorkeuren van lager en middelbaar opgeleiden.[i] Oftewel, opleidingsongelijkheid vertaalt zich in politieke ongelijkheid.
We laten zien dat geen van Tiemeijers bezwaren standhoudt
Will Tiemeijer publiceerde onlangs een kritisch commentaar op onze studie. Zijn bezwaren zijn drieledig: onze methoden bieden geen steun voor de conclusie dat lageropgeleiden helemaal geen invloed hebben, de verschillen in vertegenwoordiging zijn sowieso klein, en responsiviteit aan enquêtevoorkeuren is geen goed democratisch criterium.
We laten zien dat geen van Tiemeijers bezwaren standhoudt. De uitgebreide onderbouwing van onze punten, inclusief technische details, presenteren we in deze bijlage.
Ongelijke invloed
Op het gebied van politiek responsiviteit is onze kernvraag of invloed gelijk verdeeld is over opleidingsgroepen. Dat is iets anders dan de vraag of lageropgeleiden géén invloed hebben, een specifiekere conclusie die wél uit onze analyses volgt, maar die niet onze hoofdzaak was. Tiemeijer richt zijn kritiek juist op dat laatste punt.
Er is géén bewijs voor een gebrek aan invloed van lageropgeleiden
We merken op dat Tiemeijer zichzelf op dit punt tegenspreekt. In de titel en aanhef van zijn artikel beweert hij dat ‘praktisch opgeleiden wel degelijk invloed [hebben]’. In de bijlage maakt hij echter een zwakker punt, namelijk dat er geen bewijs is voor een gebrek aan invloed van lageropgeleiden. Hij merkt daarbij op dat daarmee ‘dus nog niet het omgekeerde aangetoond [is], namelijk dat er wel een eigenstandig effect uitgaat van het laagste opleidingskwintiel.’ Dit laatste valt volgens hem ‘statistisch niet hard te maken.’ Hoe Tiemeijer van deze zwakkere conclusie in de bijlage naar de sterkere conclusie in de hoofdtekst gaat, is onduidelijk.
Ook Tiemeijers zwakkere conclusie volgt echter niet uit het beschikbare bewijs. Om te ontwarren naar wie er geluisterd wordt, gebruiken we twee methoden. In beide wordt rekening gehouden met het feit dat de voorkeuren van opleidingsgroepen sterk overlappen.
De belangrijkste methode die we gebruiken, zijn meervoudige regressiemodellen, waarbij we de voorkeuren van alle opleidingsgroepen tegelijk meenemen. Zo kunnen we schatten hoe sterk de voorkeuren van elke groep afzonderlijk samenhangen met beleidsverandering, ook als andere groepen iets anders willen.
De uitkomst is helder. De voorkeuren van de hoogste opleidingsgroep hangen zelfstandig en positief samen met beleidsverandering; voor de lagere en middelste groepen vinden we geen statistisch significante positieve samenhang. Uit die analyses volgt onze conclusie dat lageropgeleiden geen positieve zelfstandige invloed hebben. Tiemeijer brengt hier geen methodologisch bezwaar tegen in. Dat hij de gevonden ongelijkheid niet plausibel vindt, is een intuïtie, geen argument om de resultaten terzijde te leggen.
Naast de meervoudige modellen gebruiken we absolute-verschilmodellen. Deze modellen stellen een andere vraag. Niet wat de invloed van elke groep afzonderlijk is, maar hoe de samenhang tussen voorkeuren en beleid verandert naarmate opleidingsgroepen sterker van mening verschillen. Tiemeijer richt zijn technische kritiek met name op deze modellen.
Tiemeijers kritiek op de absolute-verschilmodellen doet aan die conclusie niets af
Zijn kritiek is niet volledig en berust op meerdere fouten in de interpretatie. In de bijlage leggen we dat verder uit. Wanneer we die fouten corrigeren, zijn onze bevindingen consistent: de absolute-verschil modellen laten zeer ongelijke politieke invloed zien, en de meervoudige modellen laten bovendien geen positieve invloed van lageropgeleiden zien. Tiemeijers kritiek op de absolute-verschilmodellen doet aan die conclusie niets af.
Kwestie van maatstaf
Tiemeijers tweede kritiek is dat de verschillen in vertegenwoordiging ‘niet erg groot’ zijn. Dit is deels gebaseerd op een eigen analyse van Tiemeijer, namelijk van winpercentages. Hierbij telt hij hoe vaak de laagste opleidingsgroep haar zin krijgt wanneer meerderheden van de laagste en hoogste groep tegenover elkaar staan. Deze tellingsmethode is niet nieuw en is eerder bekritiseerd door onder anderen Larry Bartels. Wij laten hier twee redenen zien waarom die methode ook hier tekortschiet.
Ten eerste ontbreekt een maatstaf. Zo stelt Tiemeijer dat de laagste opleidingsgroep ‘geregeld’ wint wanneer ze tegenover de hoogste opleidingsgroep staat, namelijk in ongeveer drie van de tien gevallen. Maar is drie van de tien veel of weinig? Zonder vergelijkingspunt is dat oordeel willekeurig. Deze ongelijkheid tussen opleidingsgroepen is groter dan tussen andere groepen in Nederland - lage versus hoge inkomens, vrouwen versus mannen - en groter dan gemiddeld in andere landen. Bovendien heeft dit betrekking op beleidskeuzes met grote gevolgen, over thema’s als herverdeling, sociale zekerheid, immigratie en Europese integratie. In vergelijkend perspectief gaat het dus om een substantiële ongelijkheid, en op beleidsterreinen die burgers direct raken.
Ten tweede verwarren de winpercentages invloed met status quo bias. Dit laatste betekent dat beleid veranderen doorgaans moeilijker is dan beleid behouden. Wanneer de laagste opleidingsgroep verandering wil maar de hoogste groep niet, ligt de kans op beleidsverandering dicht bij nul. Omgekeerd, wanneer de hoogste groep verandering wil maar de laagste niet, is die kans ongeveer 50 procent. Ook de hoogste groep krijgt dus lang niet altijd haar zin.
Regelmatig de gewenste uitkomst krijgen, is niet hetzelfde als invloed hebben
Wanneer de laagste opleidingsgroep het bestaande beleid wil behouden, kan zij dat winnen zonder dat haar voorkeuren iets bijdragen aan de uitkomst. Om dit te laten zien hebben we gesimuleerde data gebruikt waarin de laagste groep per definitie geen invloed heeft: ook dan wint zij in gemiddeld 43 procent van de gevallen, meer dan de 32 procent die Tiemeijer in de werkelijke data vindt. ‘Geregeld’ de gewenste uitkomst krijgen, is niet hetzelfde als invloed hebben.
Onze zorg is een andere
Ten slotte gaat Tiemeijer in op de normatieve grondslag van ons onderzoek. Hij stelt dat achter onze analyse een problematisch democratisch ideaal schuilgaat, dat de democratie beter functioneert naarmate de politieke besluitvorming nauwer aansluit bij wat burgers in enquêtes zeggen te willen. Dat zou neerkomen op een peilingendemocratie, waarbij deliberatie en afweging van het algemeen belang geen rol meer spelen. Onze zorg is echter een andere. Niet of de politiek elke enquêtevoorkeur volgt, maar of de kansen om gehoord te worden gelijk verdeeld zijn.
Democratische beoordeling van ongelijke vertegenwoordiging vereist geen ideaal van perfecte responsiviteit
De vraag is dus of burgers, ongeacht opleiding of andere kenmerken, gelijkwaardige mogelijkheden hebben om vertegenwoordigd te worden. Democratische beoordeling van ongelijke vertegenwoordiging vereist geen ideaal van perfecte responsiviteit. Ze vereist politieke gelijkheid. Dat is een eis die breed wordt onderschreven in de politieke theorie (zie onder andere werk van Rawls, Dahl en Christiano). Onze bevindingen, samen met veel ander onderzoek over sociale, economische en politieke ongelijkheid, wijzen erop dat aan dit beginsel in Nederland niet wordt voldaan.
Conclusies blijven intact
Tiemeijers drie bezwaren – methodologisch, empirisch en normatief – laten de conclusies van ons onderzoek onverlet. De meervoudige modellen laten consistent zien dat de voorkeuren van hogeropgeleiden zelfstandig samenhangen met beleidsverandering, terwijl dat voor lager en middelbaar opgeleiden niet het geval is. Deze ongelijke vertegenwoordiging is groot in vergelijkend perspectief en resulteert op prominente thema’s in ander beleid. En ze is democratisch relevant, niet omdat de politiek elke enquêtevoorkeur moet volgen, maar omdat politieke gelijkheid vereist dat burgers ongeacht achtergrond een gelijkwaardige kans hebben om gehoord te worden. Aan die eis wordt in Nederland niet voldaan. Zolang die ongelijkheid bestaat, blijft zij een democratisch probleem dat serieus genomen moet worden.
Wouter Schakel is universitair docent bij de afdeling Politicologie van de Universiteit van Göteborg. Daphne van der Pas is universitair docent bij de afdeling Politicologie van de Universiteit van Amsterdam
Noot:
[i] We gebruiken de termen lager, middelbaar en hoger voor opleidingsniveaus omdat dit het beste past bij de manier waarop we onderwijsposities maten in ons onderzoek. De termen zijn niet bedoeld als waardeoordeel, maar als erkenning van de ongelijke maatschappelijke positie van onderwijsgroepen.
Foto: Natalia Vaitkevitch via Pexels.com