Rosa, een energiek bewegende en sprekende man op het podium in de Grote Zaal van het Rotterdamse debatcentrum Arminius, houdt een betoog over een wereld waarin de handelingsruimte van de mens steeds meer verdwijnt.[i] Hij leidt zijn verhaal in met een voorval begin dit jaar.
In februari 2026 vonden de Olympische Winterspelen plaats in de Italiaanse steden Milaan en Cortina d'Ampezzo. Riccardo, een elfjarige jongen afkomstig uit de streek rond Cortina D'Ampezzo, wilde van school naar huis, met de bus. Vanwege de Spelen had de busonderneming speciale tarieven ingevoerd. Het reguliere, veel goedkopere, kaartje was tijdelijk niet geldig.
Regels volgen
Riccardo had geen Olympisch buskaartje, de buschauffeur was onverbiddelijk. Je hebt geen geldig kaartje dus je mag niet mee. Cash betalen kon niet, wel met een creditcard. Het zal niet verbazen dat Riccardo niet over een creditcard beschikte en dus mocht hij van de buschauffeur niet instappen en moest hij anderhalf uur lang in de kou terug naar huis lopen.
In steeds meer situaties functioneren wij niet langer als handelende personen
Rosa: ‘Toen hij thuiskwam, waren zijn lippen blauw, hij huilde en zijn lichaamstemperatuur was aanzienlijk gedaald. Zijn ouders waren uiterst verontwaardigd. Ze zeiden: dit kan toch niet waar zijn. Dit komt alleen doordat de tarieven voor de Winterspelen waren verhoogd. De busmaatschappij startte zelfs een onderzoek tegen de buschauffeur.
Je lacht wat cynisch, begrijpelijk, maar niet de chauffeur is hier het probleem. Hij deed wat hem was opgedragen, hij volgde de regels. Dat is het punt dat ik wil maken. In steeds meer situaties functioneren wij niet langer als handelende personen. Mensen die zelf oordelen, interpreteren en beslissen. In plaats daarvan voeren wij procedures uit. Waar je zou verwachten dat de buschauffeur een hand over zijn hart strijkt en zegt: oké, je bent 11 jaar oud, je hebt een kaartje, je wist niet dat het tarief tijdelijk veranderd was, stap maar in - volgt er een nee.’
Van handelen naar uitvoeren
De buschauffeur is geen een hork. Hij is zoals velen van ons niet langer bevoegd om zelfstandig beslissingen te nemen. Het kan ook zijn dat hij zich niet langer bevoegd voelt, of bang was voor de gevolgen indien hij van de regels zou afwijken. Rosa: ‘Dat gevoel is niet ongegrond. Alom wordt de menselijke beoordeling vervangen door procedurele uitvoering.’
Het menselijke oordeel legt het steeds vaker af tegen processen, protocollen en algoritmen
‘Verandering doet leven zoals het gezegde wil, maar in dit geval worden we er bepaald niet gelukkig van. Sterker nog, de frustratie en machteloosheid nemen toe naarmate onze ruimte afneemt om situaties zelfstandig in te schatten en er vervolgens naar te kunnen handelen.
Bij wie komt er geen stoom uit de oren als hij een helpdesk belt, en steevast het antwoord krijgt dat dat nu eenmaal de regels zijn? Frustrerend voor de beller, maar ook voor de mens, als deze tenminste niet is vervangen door een chatbot. Het menselijke oordeel legt het steeds vaker af tegen processen, protocollen en algoritmen.’
Veranderende logica
Het klassieke verhaal van de moderniteit is, aldus Rosa, dat het mensen bevrijdt van tradities, religieuze autoriteiten, aristocratische hiërarchieën en van allerhande vormen van afhankelijkheid. ‘Maar wat betekent vrijheid wanneer je voortdurend systemen moet volgen die niemand lijkt te beheersen? In onze laatmoderne samenleving is de mens steeds meer uitvoerder. Hij handelt steeds minder zelfstandig. Door die verandering wordt de speelruimte voor ons oordeel steeds meer beperkt, wordt onze creativiteit uit de uitvoering verbannen en verandert ons in-de-wereld-zijn.
Neem digitalisering. Dat is meer dan het gebruik van een verzameling nieuwe hulpmiddelen, het verandert namelijk niet alleen wat wij doen, maar ook hóé we doen wat we doen.’
De vraag is niet langer: wat heeft deze patiënt nodig, maar wat moet ik invullen?
Overigens is Rosa niet tegen digitalisering op zich. Het probleem voor hem is veeleer dat het systeem belangrijker wordt dan de situatie waarvoor het oorspronkelijk bedoeld was en dat het de logica van het handelen verandert. ‘De vraag is niet langer: wat heeft deze patiënt nodig, maar wat moet ik invullen? Niet: wat heeft deze student nodig, maar hoe registreer ik deze prestatie? Niet: wat gebeurt hier werkelijk, maar hoe past dit binnen het protocol?’
Sociologisch probleem
We hebben het hier, stelt Rosa, over een fundamenteel verschil. ‘We richten ons niet langer op de werkelijkheid zelf, maar op de representatie van die werkelijkheid binnen een systeem. En zodra dat gebeurt, verliezen wij de gevoeligheid voor wat zich daadwerkelijk aandient. Reageren we meer op abstracte categorieën en minder op de situatie zelf.’
Wanneer een maatstaf een doel wordt, houdt zij op een goede maatstaf te zijn
Indicatief hiervoor is dat we steeds meer aspecten van het leven in cijfers uitdrukken. Rosa wijst erop dat cijfers nuttig kunnen zijn, als indicatoren, maar dat ze nooit een volledig beeld geven. ‘Toch hebben wij de neiging om cijfers, of andere indicatoren, te behandelen alsof ze dat wel doen. Dat is een bekend sociologisch probleem. Wanneer een maatstaf een doel wordt, houdt zij op een goede maatstaf te zijn, Mensen passen zich dan aan de indicator aan in plaats van aan de werkelijke taak.’
Wanneer mensen handelen alsof de indicator hetzelfde is als de werkelijkheid, spreekt Rosa over een constellatie ofwel ‘relaties, structuren, regels, verwachtingen, procedures, organisaties en technische systemen die ons handelen vormgeven. Een structuur waarin niemand afzonderlijk verantwoordelijk lijkt te zijn, maar waarin iedereen het systeem tegelijkertijd in stand houdt. Niemand heeft besloten dat het zo moet gaan. Toch gebeurt het.’
Constellaties zijn moeilijk te veranderen. ‘Want als je vraagt wie verantwoordelijk is, wijst iedereen naar iemand anders. Of naar het systeem. Of naar de regels. Of naar de software. Of naar externe eisen. Op die manier ontstaat een wereld waarin macht aanwezig is, maar waarin het steeds moeilijker wordt om een duidelijke drager van die macht aan te wijzen.’
Onze relatie met de wereld
Naast constellaties onderscheidt Rosa ook situaties. ‘In situaties zijn mensen aanwezig, die elkaar waarnemen en die op elkaar reageren. Situaties worden gekenmerkt door responsiviteit. Veel van wat wij menselijk noemen, ontstaat precies in ons vermogen om te reageren op wat zich aandient.’
Mensen willen ervaren dat hun stem gehoord wordt en dat de concrete situatie ertoe doet
Mensen bevinden zich tegelijkertijd in situaties en in constellaties. Dat is niet nieuw. ‘Wat wel anders is, is dat wat in de concrete situatie gebeurt, steeds vaker wordt overschreven door eisen die uit de constellatie voortkomen. Denk aan de buschauffeur. In de situatie zag hij een elfjarige jongen die naar huis moest. In de constellatie zag hij een passagier zonder geldig ticket. De situatie nodigde uit tot een menselijke reactie. De constellatie vereiste naleving van de regels. En uiteindelijk won de constellatie.’
Mensen willen ervaren dat hun stem gehoord wordt en dat de concrete situatie ertoe doet. ‘Dat is een fundamentele menselijke behoefte. Wanneer die behoefte niet wordt vervuld, ontstaat vervreemding. Mensen krijgen dan het gevoel dat zij niet werkelijk in contact staan met de wereld om hen heen. Dat de wereld op hen reageert via formulieren, procedures en automatische antwoorden.
Veel hedendaagse crises zijn gedeeltelijk terug te voeren op de ervaring van mensen dat ze niet gehoord, gezien, aangesproken of betrokken voelen. ‘Daarom moeten wij niet alleen nadenken over economische ongelijkheid, politieke representatie of technologische innovatie, maar ook over de kwaliteit van onze relatie met de wereld.’
Uiteindelijk hangt het menselijk welzijn volgens Rosa niet alleen af van middelen en kansen, maar wordt die ook bepaald door de vraag of wij ons verbonden voelen met de mensen, instellingen en omgevingen waarin wij leven. ‘Dat er antwoord komt. Dat er reactie is. Dat de wereld niet zwijgt.’
Jan van Dam is freelancejournalist
[i] Zie ook: https://www.boom.nl/filosofie/100-20407_De-wereld-als-constellatie
Foto: Cottonvisuals