Hoe anders is dat wanneer een dader wit is, en wordt gezien als een ‘echte ‘Nederlander. Toen onlangs bekend werd dat de Utrechtse serieverkrachter Gerard T. voorlopig in de gevangenis blijft, was er geen maatschappelijke reflex om alle Gerrits, Henken of Karels collectief te veroordelen. De witte Nederlander blijft, ook na een misdaad, een individu.
Representant
Gezien worden als representant voor de hele groep is een hardnekkig probleem. In zijn boek How to be an antiracist beschrijft historicus Ibram X. Kendi (2019) een scène waarin hij met zijn vriendin in een restaurant zit.
De luxe om beschouwd te worden als individu is kennelijk alleen aan witte mensen voorbehouden
Een witte man gedraagt zich agressief. Zijn vriendin zegt opgelucht: ’Gelukkig is hij niet zwart.’ Want als een zwarte persoon zich misdraagt, wordt dat vaak gezien als representatief voor de hele groep. De luxe om beschouwd te worden als individu is kennelijk alleen aan witte mensen voorbehouden.
Dit mechanisme is niet uniek voor Nederland. In Duitsland werd eerder uitkeringen van asielzoekers collectief gekort nadat één asielzoeker een aanslag pleegde.
Wie tot de meerderheid behoort, heeft minder motivatie om kritisch naar zijn eigen vooroordelen te kijken.
Psychologen hebben talloze studies gewijd aan dit fenomeen: het veralgemeniseren van gedrag binnen een groep mensen die wordt gezien als een minderheidsgroep. De psychologen Rusell Spears en Nicole Taush (2015) beschrijven in hun klassieke werk An Introduction to Social Psychology hoe dit meestal niet speelt wanneer jezelf onderdeel bent van de minderheid. Wie tot de meerderheid behoort, heeft minder motivatie om kritisch naar zijn eigen vooroordelen te kijken.
Contact werkt
Het kan gelukkig ook anders. Positief contact kan verschil maken. Positief contact tussen mensen uit verschillende groepen kan stereotypen doorbreken, zo weten we uit stapels onderzoek over de invloedrijke intergroup contacttheorie van de psycholoog Gordon Allport.
Positief contact kan echt verschil maken
Bijvoorbeeld: een onderzoek waarin Duitsers één aardige asielzoeker leerden kennen, liet zien dat hun gevoelens en gedachten positief veranderden naar de gehele groep asielzoekers. Positief contact kan dus echt verschil maken.
Afschermen
Soms komt er een kink in de kabel. Als mensen geconfronteerd worden met een vluchteling die niet aan hun stereotype voldoet, bestempelen als uitzondering op de regel (‘Ahmed is dan wel een vluchteling maar hij is heel anders dan de anderen’). Psychologen noemen dit subtyping: een manier om het stereotype in stand te houden ondanks bewijs van het tegendeel. Zeker wanneer mensen zich bewust zijn van dat er wordt gepoogd hun stereotype beelden te veranderen, schermen zij deze af. Ze verzinnen dan allerlei redenen waarom de persoon die ze kennen, toch geen bewijs vormt van dat hun stereotiepe beeld niet juist is.
Wat werkt wel?
Het wordt heel moeilijk om vast te houden aan stereotypen als je veel verschillende mensen leert kennen die niet geheel aan het stereotype beeld voldoen. Je kunt ze niet allemaal uitzonderingen noemen. Ook kunnen stereotype beelden veranderen wanneer je wordt afgeleid. Denk bijvoorbeeld aan positieve ontmoetingen tussen buurtbewoners en vluchtelingen uit een asielzoekerscentrrum waarbij buurtbewoners zich inleven in de vluchtelingen.
Het herhaaldelijk benoemen van de afkomst van een dader is vaak overbodig en schadelijk
Wanneer we inleving en empathie ervaren, bedenken we minder dat de ander een uitzondering is. Het gaat dus om diepgaande warme contacten en minder op vluchtelinge ontmoetingen. Het creëren en faciliteren van deze positieve en diepgaande ontmoetingen tussen vluchtelingen en niet-vluchtelingen, zoals door gemeenten, is dus essentieel om racisme en discriminatie tegen te gaan.
Media
Ook media, politici en andere dragers van het maatschappelijk debat hebben hierin een verantwoordelijkheid. Het herhaaldelijk benoemen van de afkomst van een dader is vaak overbodig en schadelijk.
Dat Gerard T. een witte man is, wordt nauwelijks vermeld. Het is zelfs niet makkelijk online te vinden waar Gerard is geboren terwijl dat in verslaggeving over de moordenaar van Lisa consequent wordt benoemd, soms zelfs in de kop van een artikel over de zaak. Journalisten zouden zichzelf vaker de vraag moeten stellen of ze dat ook zouden doen als de dader wit was.
Het vraagt reflectie, maar vooral moed om Artikel 1 van de Grondwet serieus te nemen: iedereen gelijk behandelen, ongeacht afkomst, religie of huidskleur. Niet alleen in theorie, maar ook in de praktijk.
Hanneke Felten is senior onderzoeker bij Movisie en Kennisplatform Inclusief Samenleven (KIS).
Foto: David Sidlinger (Flickr Creative Commons)