Fake news is een fenomeen dat de laatste jaren steeds meer aandacht krijgt. Het verspreiden van onjuiste informatie via sociale media en andere kanalen heeft niet alleen invloed op de publieke opinie, maar kan ook ernstige maatschappelijke gevolgen hebben. In dit kader is het belangrijk om de rol van de criminologie te onderzoeken. Criminologie biedt een unieke lens om de dynamiek van fake news te begrijpen.
Fake news kan worden gezien als een vorm van symbolisch geweld, waarbij de waarheid wordt vervormd en de complexiteit van de werkelijkheid wordt gereduceerd tot simplistische en vaak misleidende narratieven.
Deze reductie van complexiteit is een krachtig wapen
Deze reductie van complexiteit is een krachtig wapen, omdat het mensen dwingt de wereld te zien door een beperkte en vaak vervormde lens, die geen recht doet aan de diversiteit en rijkdom van menselijke ervaringen en perspectieven negeert. In plaats van de werkelijkheid in al haar nuances te erkennen, wordt een vereenvoudigd beeld gepresenteerd dat vaak polariserend en schadelijk is.
Criminologie tegen fake news
De rol van de criminologie in dit geheel is zoals gezegd cruciaal. Criminologen kunnen helpen bij het ontmaskeren van de mechanismen achter fake news en de manieren waarop het wordt verspreid. Ze kunnen ook bijdragen aan het ontwikkelen van strategieën om de impact van fake news te verminderen. Dit omvat het bevorderen van mediageletterdheid, zodat mensen beter in staat zijn om feit van fictie te onderscheiden, en het ondersteunen van initiatieven die de verspreiding van betrouwbare informatie bevorderen.
Daarnaast kunnen criminologen een belangrijke rol spelen in het begrijpen van de motieven
Daarnaast kunnen criminologen een belangrijke rol spelen in het begrijpen van de motieven achter het creëren en verspreiden van fake news. Door te onderzoeken wie er baat heeft bij het verspreiden van onjuiste informatie en waarom, kunnen we beter begrijpen hoe we dit fenomeen kunnen bestrijden.
Criminologen kunnen uiteraard ook een bijdrage leveren door zelf actief in het publieke debat te participeren en te proberen complexe problemen voor een breed publiek genuanceerd te beschrijven. Maar in een tijd waarin uitspraken van wetenschappers steeds vaker als ook maar ‘een mening’ naast die van vele anderen worden gezien, is dat nog niet zo eenvoudig.
We moeten ons afvragen of criminologen in staat zijn om echt van onecht te onderscheiden
Ook moeten we aan kritisch zelfonderzoek doen en ons afvragen of wij als criminologen ook in staat om echt van onecht te onderscheiden. Criminologen, net als andere wetenschappers, hebben de vaardigheden en methoden om informatie kritisch te evalueren en te analyseren. Dit zou hen theoretisch in staat moeten stellen om fake news te onderscheiden van feitelijke informatie.
Maar moderne desinformatiecampagnes worden steeds professioneler, ontwikkelen zich steeds sneller en spelen in op emoties om de aandacht te trekken en de kritische denkvaardigheden van de lezer te omzeilen. Criminologen zijn natuurlijk ook maar feilbare mensen.
Voor het tegengaan van fake news is tevens opleiding van aankomende criminologen nodig
Om bij te dragen aan het tegengaan van fake news is tevens opleiding van aankomende criminologen nodig: in de reguliere opleiding en ook in de training van onderzoekers die een proefschrift schrijven en zich voorbereiden op een verdere wetenschappelijke carrière.
Gevoelige thema’s
Uit eigen ervaring weet ik dat het lang niet altijd makkelijk is om in publieke debatten bij te dragen aan genuanceerde beeldvorming. Ook ik krijg boze en beledigende reacties in de post, in de mail en op sociale media als ik bijvoorbeeld spreek over eergerelateerd geweld, religie of migratie, allemaal onderwerpen die mijn onderzoeksveld raken. Als ik dat bespreek met collega’s, dan hoor ik vaak ‘ja maar dat zijn ook gevoelige thema’s’.
Wat mij betreft is dit een retorische vraag
Maar onderhand ligt alles gevoelig. En zou je dan niet een goed gesprek kunnen hebben met elkaar over iets dat veel mensen raakt? Wat mij betreft is dit een retorische vraag. We lijden maatschappelijk een groot verlies als dit niet meer kan, dat staat voor mij als een paal boven water. We kunnen het ons niet permitteren om daaraan toe te geven.
Wat ik ook vaak hoor: ‘Ja maar, dat trek je je toch niet aan?’ Dat doe ik dus eerlijk gezegd soms wel. Ook ik ben een mens van vlees en bloed en ben met meer in mijn leven bezig dan de criminologie.
Soms komen nare reacties op een vervelend moment binnen en kan je het er niet bij hebben, omdat je toch al veel ballen in de lucht moet houden. Hoe belangrijk ik het ook vind dat wetenschappers aan dat publieke debat deelnemen, ik sla ook wel eens uitnodigingen van journalisten over. Ik denk wel eens ‘geef mijn portie maar aan Fikkie, ik doe een volgende keer wel weer mee’.
Ik probeer in te schatten of een redelijk gesprek mogelijk is
Een andere reactie is ‘Ja maar, je gaat toch zeker met die mensen in gesprek?’ Dat doe ik niet standaard, ik moet wel het idee hebben dat dat iets uithaalt. Ik probeer in te schatten of een redelijk gesprek mogelijk is of dat ik door te reageren toch niet meer zuurstof aan het vuur geef.
Al dit soort afwegingen maak ik alleen. Ergens is dat gek omdat ik weet dat veel collega’s dit soort reacties krijgen. Ik vermoed ook dat reacties aan mijn adres relatief onnozel zijn in vergelijking met wat sommige collega’s meemaken.
Ik zou graag structurele aandacht zien voor wat een en ander emotioneel met je doet
Als ik spreek over opleiding en training voor jonge criminologen, dan denk ik niet zozeer aan een mediatraining over hoe je helder formuleert en je goed kleedt voor de camera. Dat is ook allemaal belangrijk, maar ik zou graag structurele aandacht zien voor wat een en ander emotioneel met je doet. Want door al dat ‘ge-ja-maar’ voel je je zoals gezegd soms ook alleen.
Weet in ieder geval dat bij de ontwikkeling van een dergelijke training ook op mij een beroep kan worden gedaan. Want we moeten wel zorgen dat we onze stem blijven laten horen.
Janine Janssen is hoofd onderzoek van het Landelijk Expertise Centrum Eer Gerelateerd Geweld van de nationale politie, lector Geweld in Afhankelijkheidsrelaties aan Avans Hogeschool en de Politieacademie, hoogleraar Criminologie en Rechtsantropologie aan de Open Universiteit. Op het jaarcongres van de Nederlandse Vereniging voor Criminologie op 12 en 13 juni 2025 met als thema Fake Criminology, neemt zij afscheid als voorzitter.