Het afgelopen jaar heb ik interviews afgenomen met nazaten van tot slaaf gemaakten en van contractarbeiders over hoe volgens hen het koloniale verleden nog altijd doorsijpelt in het heden.
‘Wij worden als gezin tijdens vakanties vaak gevraagd of we met (witte) mensen op de foto willen. Of toen mijn kinderen klein waren, of onbekende volwassenen met ze op de foto mochten. Ik zou het nooit in mijn hoofd halen dat aan een (wit) gezin te vragen. Maar het feit dat een witte persoon meent dat wel te kunnen vragen, betekent dat die zichzelf superieur acht ten opzichte van mensen die niet wit zijn.’
Vooral niet opvallen
Iemand anders vertelde me hoe hij zich er altijd van bewust is dat hij ‘zwart’ is. Dat hij een alertheid heeft ontwikkeld waardoor hij nooit spontaan kan zijn. Sterker nog, zijn berekenendheid was voor hem de reden om niet te weten hoe het is om in eerste instantie een mens te zijn, maar wel om een donker mens te zijn. Hij bekeek zichzelf altijd door de blauwe ogen van de ander, en hij zag een zwart mens inclusief alle aannames en vooroordelen die er over een zwart mens zijn. En die zijn er helaas in overvloed. Daarom was hij er extra alert op die vooroordelen niet te reproduceren. En vooral niet op te vallen.
Volledig ontdaan van haar persoonlijkheid wordt ze gereduceerd tot haar kleur
Weer een andere geïnterviewde vertelde dat mensen op het werk haar niet bij haar naam noemden, maar vaak naar haar kleur wezen als ‘de zwarte’. Volledig ontdaan van haar persoonlijkheid wordt ze gereduceerd tot haar kleur.
En zo vertelden alle nazaten hoe ze dagelijks de effecten van het koloniale verleden ervaren. Je zou daarom eerder moeten spreken van een koloniale werkelijkheid waarin het hebben van een zwartbewustzijn noodzakelijk is om te kunnen leven in een witte maatschappij. Dat wil zeggen: je bewust zijn van hoe je loopt, hoe je je kleedt, hoe je praat, hoe je gezien wordt door anderen, wetende dat anderen jou eerder door de lens van je huidskleur zullen beoordelen.
Hoe kunnen we met die koloniale werkelijkheid verder, met en voor elkaar?
Zo wordt kleur de belichaming van de persoon an sich. Iedereen omschreef in eigen woorden hoe hun kleur ‘ruimtes innam’. Of dat nou in de metro is, op het werk, in de supermarkt of op een camping. Zwart zijn is voor witte mensen niet neutraal. Mensen vinden er wat van. Of mooi of gevaarlijk of interessant of exotisch of en of en of...
Schuld en schaamte
Eigenlijk gaat het hier niet om zwarte mensen, maar ook en misschien vooral om witte mensen. Zij moeten zich afvragen: behoort dit ook tot mijn realiteit? Hoe kunnen we met die koloniale werkelijkheid toch nog verder, met elkaar en voor elkaar? Nou, het antwoord daarop is reflectie op witheid.
Hoe heeft je witheid jou gevormd in jouw denkbeelden over onderwerpen als kolonialisme en slavernij?
Dat wil zeggen reflecteren op wat wit zijn voor jou als witte mens betekent. Welke socialisatieprocessen heb je als witte persoon meegemaakt, hoe heeft je witheid jou gevormd in jouw denkbeelden als het gaat over onderwerpen als kolonialisme en slavernij, maar ook hedendaags racisme en discriminatie?
Dit reflecteren is geen gemakkelijke opgave, maar het is wel noodzakelijk. Want velen ervaren bewust of onbewust wit zijn als universele norm en hebben het idee dat witheid symbool staat voor beschaving. Kijk alleen maar naar onze wit-centrische regering! Ik kan me voorstellen dat deze introspectie een worsteling met witheid met zich kan meebrengen, en gevoelens van schuld en schaamte. Toch zou ik witte mensen graag uitnodigen om het te ondergaan, want zoals een van de geïnterviewde nazaten zei: helen doe je niet in je eentje, maar samen.
Sahar Noor is onderzoeker, schrijver, journalist, moderator, adviseur en trainer