Het debat over strikter migratiebeleid in Nederland staat op scherp. Door nationale beleidsbesluiten, zoals de stop in het meefinancieren van de ‘bed-bad-broodregeling’ (BBB-regeling) (NOS, 2024), ontstaan tussen gemeenten steeds grotere verschillen in het beleid voor irreguliere migranten. Zo kiezen steden als Utrecht en Amsterdam om de bed-bad-broodvoorziening voor ongedocumenteerde migranten voort te zetten, terwijl Rotterdam aanvankelijk besloot die te beëindigen, maar daarin is teruggeroepen door de rechter (NU, 2024).
Sommige Europese steden verkiezen inclusie boven uitsluiting
Deze uiteenlopende lokale reacties beperken zich niet tot Nederland. Terwijl de buitengrenzen van de EU steeds strikter worden gecontroleerd en veel Europese landen hun migratiebeleid aanscherpen, kiezen sommige Europese steden er juist voor om inclusie boven uitsluiting te verkiezen.
Gemeentelijk activisme
Sommige gemeenten herinterpreteren of omzeilen nationale wetten om basisdiensten te verlenen aan ongedocumenteerde migranten, vaak met een beroep op mensenrechten.
Dit proactieve en inclusieve beleid voor irreguliere migranten noemen we ‘gemeentelijk activisme’ (Spencer & Delvino, 2019) en gaat verder dan ideologische verschillen tussen lokaal en nationaal niveau.
Deze zogenoemde non-status gaat gepaard met uitsluiting van toegang tot essentiële diensten
Een juridische herinterpretatie van migranten is nodig, omdat sommigen door de wet zelf tot irregulier ‘gemaakt’ worden. Deze zogenoemde non-status gaat gepaard met uitsluiting van toegang tot essentiële diensten, zoals huisvesting, gezondheidszorg en onderwijs (Ambrosini, 2018; Bazurli & Campomori, 2022; Piccoli, 2020; Spencer, 2020).
Barcelona – een voorbeeld
Een voorbeeld van gemeentelijk activisme zien we in Barcelona waar de gemeente, ondanks nationale beperkingen, actief sociale diensten verleent aan ongedocumenteerde migranten. Barcelona’s aanpak is sterk beïnvloed door de politieke mobilisatie van linkse bewegingen, zoals ‘Barcelona en Comú’ (BeC), die voortkwamen uit sociale protesten tegen bezuinigingen, economische ongelijkheid en corruptie (bijvoorbeeld de ‘Indignados’-beweging).
De kritische houding van voormalig burgemeester Colau is onlosmakelijk verbonden met de idealen van linkse bewegingen
Sinds 2015 zet BeC irreguliere migranten expliciet op de politieke agenda en bekritiseert openlijk het Spaanse en Europese migratiebeleid. De kritische houding van voormalig burgemeester Ada Colau tegen detentiecentra (Centro de Internamiento de Extranjeros), waarin migranten zonder verblijfstatus worden vastgehouden, is onlosmakelijk verbonden met de idealen van linkse bewegingen (Gemeente Barcelona, 2016). Colau uitte herhaaldelijk haar verzet tegen deze detentiecentra, vanwege de mensenrechtenschendingen die er plaatsvonden.
Hoewel Barcelona geen bevoegdheid heeft over grenscontroles, toont de stad haar autonomie door verzet en alternatieve diensten te bieden aan ongedocumenteerden, zoals toegang tot gezondheidszorg en maatschappelijke ondersteuning.
Andere politieke koers
Wij onderzochten wat steden drijft tot zulk gemeentelijk activisme en hoe ze hun ideologie omzetten naar actie (Özdemir & Pisarevskaya, 2024). In activistische gemeenten is er dikwijls sprake van politieke tegenstrijdigheid tussen linkse lokale besturen en rechtse nationale overheden. Sterker nog, zulke gemeenten ontstaan vaak als gevolg van de politieke verdeeldheid.
De uitdagingen van tegendraads beleid worden in veel Europese steden niet alleen door lokale overheden ondervangen
De uitdagingen van het voeren van tegendraads beleid worden in veel Europese steden niet alleen door lokale overheden ondervangen. Maatschappelijke organisaties spelen een cruciale rol in het ondersteunen van ongedocumenteerde migranten, vaak in nauwe samenwerking met de gemeente. De verantwoordelijkheid voor het leveren van sociale diensten wordt zo gedeeld tussen de verschillende partijen.
Steden en maatschappelijke organisaties die samen een andere politieke koers volgen dan de nationale regering hebben meer ruimte om hun politieke tegenstellingen om te vormen naar proactief migratiebeleid (Bauder, 2022; Bazurli, 2019). Daardoor treffen ze succesvollere inclusieve en ondersteunende maatregelen.
Deze allianties blijken vaak belangrijker dan enkel de aanwezigheid van maatschappelijke organisaties zelf
Ook blijken deze allianties vaak belangrijker dan enkel de aanwezigheid van maatschappelijke organisaties zelf. Vooral in steden waar het beleid ingrijpend verschilt van dat van de nationale overheid zijn lokale maatschappelijke organisaties van groot belang bij het vormgeven van activistische migratiepolitiek (Özdemir & Pisarevskaya, 2024).
Rol van diversiteit en economie
Naast politieke verschillen en maatschappelijke samenwerkingen is het ook belangrijk om te kijken naar de mate van diversiteit in steden en hun economische kracht. Activistische gemeenten blijken een sterkere lokale economie en hoge mate van etnische diversiteit te hebben. De aanwezigheid van één van de twee factoren is belangrijk.
Een diverse bevolking is vaak een natuurlijke drijfveer voor inclusieve beleidsvorming
Gemeenten met een sterke lokale economie kunnen namelijk extra middelen inzetten om diensten en programma's voor migranten te financieren, terwijl een diverse bevolking vaak een natuurlijke drijfveer is voor inclusieve beleidsvorming.
Een hoge diversiteit en een sterke economie kunnen weliswaar gunstige voorwaarden zijn voor gemeenten om een ondersteunend beleid te voeren voor illegale migranten, maar dat is geen must. We zien dat steden als Brussel, Parijs en München aan deze voorwaarden voldoen en zich toch niet echt inzetten voor 'gemeentelijk activisme'. Mogelijk omdat ze niet samenwerken met maatschappelijke partners (Özdemir & Pisarevskaya, 2024).
Amsterdam – voorbeeld van sterke economie
Voor een goed voorbeeld van hoe een sterke lokale economie gemeentelijk activisme kan stimuleren, kunnen we kijken naar Amsterdam. Zelfs binnen een gecentraliseerd bestuur waarin migratiebeleid grotendeels door de Nederlandse overheid wordt bepaald, kan de stad inclusieve beleidsmaatregelen ontwikkelen.
Amsterdam zet hogere belastinginkomsten in voor sociale inclusie
Dit is mogelijk gemaakt in Amsterdam dankzij hogere belastinginkomsten die onder andere ingezet worden voor sociale inclusie en strategische samenwerkingen met het maatschappelijk middenveld. Zo bood Amsterdam tijdelijke opvang aan ongedocumenteerde migranten via de BBB-regeling, nadat de groep ongedocumenteerde activisten We Are Here een oplossing eiste.
Daarnaast ondersteunt de gemeente initiatieven zoals Wereldhuis, een inloophuis dat juridische en sociale hulp biedt aan migranten, en Stap Verder, een organisatie die onder andere taallessen en begeleiding bij juridische kwesties biedt. Dit sluit aan bij de gemeentelijke verantwoordelijkheid voor veiligheid, orde en welzijn, waarbij beleid voor ongedocumenteerden voorkomt dat mensen in kwetsbare situaties terechtkomen.
Acties voor inclusief migratiebeleid
Al met al maken bepaalde omstandigheden lokaal inclusief migratiebeleid mogelijk in steden verspreid over Europa. Politieke tegenstrijdigheid tussen lokale en nationale overheden, een sterkere economie en een grote migratiediversiteit maken dat gemeenten ondanks – of júist met – nationale restricties ruimte kunnen vinden om actief op te treden (Özdemir & Pisarevskaya, 2024).
De belangrijkste actie is het versterken van samenwerkingen met maatschappelijke organisaties
Maar uiteindelijk is de belangrijkste actie voor gemeenten het versterken van samenwerkingen met maatschappelijke organisaties. Er zijn in Nederland nog veel kansen te pakken binnen lokale beleidsapparaten om restrictief migratiebeleid tegen te gaan en een inclusievere samenleving te creëren.
Asya Pisarevskaya is universitair docent in Governance van Migratie en Diversiteit aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Eline Teunissen is assistent researcher migratie en inclusie aan de Erasmus Universiteit. Gülce Şafak Özdemir is verbonden aan de Pompeu Fabra Universiteit in Barcelona. Dit artikel is gebaseerd op onderzoek van Pisarevskaya en Özdemir naar de omstandigheden waaronder gemeenten activistisch tegenbeleid kunnen voeren (2024). Je kunt hier meer lezen.
Foto: Still uit: 'Kansen in de Bijlmer: begeleiding van nieuwkomers door Stap Verder' (Youtube: kro-ncrv.nl/katholiek)