De afgelopen twee jaar deden wij onderzoek (nog niet gepubliceerd) naar zzp-schap in de zorg, waarbij wij ons focusten op de bemiddelaars die zzp’ers aan zorgorganisaties koppelen. Hoewel het merendeel van de 200.000 zzp’ers in de zorg (KVK, 2024) werkt via bemiddelaars (SoloPartners, 2024), blijven bemiddelaars opvallend vaak uit beeld in de discussie rondom zzp-schap in de zorg. Een deel van de bemiddelaars heeft recent flink ingezet op digitalisering, en profileert zichzelf als ‘bemiddelingsplatform’ à la Uber en Thuisbezorgd. Zij hebben het zzp-schap verder toegankelijk gemaakt.
We brachten systematisch de platformen in kaart die in 2023 actief waren, spraken er met zes en interviewden negentien zzp’ers die via platformen werken. Hieruit kwam naar voren dat platformen bij hun matching vaak algoritmische software gebruiken op basis van indicatoren zoals opleidingsniveau en reisafstand, maar ook ‘reputatiemechanismen’ zoals recensies.
Ze gebruiken empathische slogans waarin ze de zzp’er als ‘held’ aanduiden
De platformen leggen de vinger op de zere plek van onaantrekkelijke werkomstandigheden in loondienst. Zo benadrukken ze flexibiliteit en autonomie door op hun websites en sociale media het gemak van hun apps te tonen en te wijzen op de hogere en snellere inkomsten (ze krijgen vaker dan maandelijks uitbetaald).
Platformen ‘zorgen’ voor hun zzp’ers
Tegelijkertijd gebruiken ze empathische slogans waarin ze de zzp’er als ‘held’ aanduiden, en hen verzekeren ‘goed voor hen te zorgen’. Zie bijvoorbeeld de afbeelding hieronder van voormalig platform CareBlock. Dit platform werd in 2023 uit de lucht gehaald – een ander kenmerk van de commerciële digitale bemiddelingsplatforms: ze kunnen soms net zo snel weer verdwijnen als dat ze opkomen.
Hoewel de platformen zich profileren als ‘slechts’ een ‘neutrale’ marktplaats, combineren ze hun beloften met flinke ondersteuning van het zzp-schap. Ze nemen contractopstelling, urenregistratie en facturering over en bieden soms scholing of verzekeringen aan.
Bemiddelingsplatformen zetten zich vaak specifiek af tegen het zorgsysteem
Hiermee maken bemiddelingsplatformen de overstap van loondienst naar zzp-schap erg aantrekkelijk en gemakkelijk. Zoals een zzp’er zegt: ‘Bij [zo’n platform] heb je toch wel weer voordelen, mijn administratie gaat via de app, je factureert [direct] naar de zorgorganisatie via de app.’
Beloften aan zorgorganisaties
Platformen beloven zorgorganisaties goedkopere, snellere bemiddeling, met daarbij controle op de zzp’er door de eerdergenoemde reputatiemechanismen. Zij zetten zich vaak specifiek af tegen het huidige zorgsysteem dat zij als ‘traag’ en ‘achterhaald’ omschrijven. Ze promoten een nieuwe manier van plannen, door toekomstige tekorten te voorspellen aan de hand van analyses van de grote hoeveelheden data die zij via hun bemiddelingssoftware verzamelen.
Een bemiddelingsplatform: ‘Zorginstellingen nemen veel zaken niet mee, die wij wel zien’
Een oprichter van een bemiddelingsplatform licht dit toe: ‘We zien bijvoorbeeld dat een zorginstelling inschat dat zij 5 procent fte te kort zullen hebben. Maar dan nemen ze veel zaken niet mee, die wij wel zien. Ze schatten ziekteverzuim bijvoorbeeld lager in … Zo kom je op verkeerde inschattingen uit.’
Nodig ondanks onvervulde beloften
De meeste bemiddelingsplatformen hebben weinig personeel en bemiddelen een paar honderd tot duizend zzp’ers. Een deel van deze groep bestaat uit verenigingen, coöperaties en regionale verbanden. Een handjevol grote platformen, soms ondersteund door durfkapitaal, bemiddelt echter tienduizenden zelfstandigen. Met name deze partijen blijken hun beloften niet waar te maken.
Ook blijken commissie- en abonnementskosten voor beide partijen hoog
Ze werken soms met dynamische tarieven die gunstig, maar vaak ook ongunstig uitpakken voor zowel zorgmedewerkers als zorgorganisaties. Ook blijken commissie- en abonnementskosten voor beide partijen hoog, waarover vooraf weinig transparantie bestaat. Uit een gesprek dat wij voerden met een zorgorganisatie bleek dat grote platformen druk in onderhandelingen niet schuwen, en soms zelfs concurrentiebeding in contracten voor zowel zorgmedewerkers als zorgorganisaties afdwingen.
De grote platformen hebben zo de afgelopen jaren een onmisbare positie verworven
Ondanks deze onvervulde beloften, hebben zzp’ers deze platformen vaak nodig om aan diensten te komen. Zorgorganisaties hebben op hun beurt dit grote netwerk nodig om met name lastminute uitval door bijvoorbeeld ziekte op te vangen. Dergelijke uitval is door grote personeelstekorten en hoge werkdruk aan de orde van de dag. Met name de grote platformen hebben zo de afgelopen jaren een onmisbare positie verworven. Niet alleen in het faciliteren van zzp-schap, maar ook in het roosteren en plannen van zorgpersoneel in zorgorganisaties.
Geen structurele oplossing
Bemiddeling via platformen is niet zonder risico’s. Veel zzp’ers zijn niet verzekerd tegen arbeidsongeschiktheid door ziekte en hebben zonder hulp van platformen hun ‘onderneming’ niet op orde. Bovendien beïnvloeden ze bredere normen en waarden rondom het zorgsysteem. Ze brengen bijvoorbeeld actief commercialiteit, individualisering en technisch ‘oplossingsdenken’ in.
Ze brengen logica’s in die haaks staan op gangbare waarden in de zorg
Deze logica’s staan haaks op gangbare waarden in de zorg, zoals samenwerking, continuïteit en vertrouwen, en drukken op de betaalbaarheid van het systeem. Een structurele oplossing zijn deze platformen dan ook niet.
Leren van platformen
Het is echter te gemakkelijk om te stellen dat we zzp-schap in de zorg dan maar in de ban moeten doen en daarmee de platformen overbodig maken. Een zorgmedewerker legt uit waar wel behoefte aan is:
‘Voor mij zou het fijn zijn als de overheid niet [zou] zeggen van “de zzp’ers moeten stoppen,” maar het zou fijn zijn als het werkgeverschap zo aantrekkelijk gemaakt wordt, en tegelijkertijd het zzp-schap onaantrekkelijk [zo]dat mensen vrijwillig weer kiezen om in loondienst te gaan. Ik denk dat dat de enige optie is om het zorgland nog een beetje te redden.’
Platformen houden de zorg een spiegel voor waarin we de onvervulde behoefte van zorgmedewerkers zien
Directe arbeidsrelaties tussen zorgmedewerkers en zorgorganisaties moeten dus aantrekkelijker worden gemaakt. Om dit voor elkaar te krijgen moeten we leren van platformen. Zij houden de zorg en de medewerkers namelijk een belangrijke spiegel voor waarin we de onvervulde behoefte van zorgmedewerkers zien: gebrek aan regie op werk, eigen ontwikkeling, professionele waardering en aantrekkelijke lonen.
Het zijn precies deze behoeften waar bemiddelingsplatformen succesvol op inspelen. Als we proberen te leren van hun successen, en de inzichten die daaruit voortvloeien toepassen om betere directe arbeidsrelaties tussen zorgmedewerker en zorgorganisatie te creëren, kan zzp’ers daadwerkelijk een aantrekkelijk alternatief worden geboden.
Justien Dingelstad is promovenda aan de Erasmus Universiteit. Francisca Grommé is universitair docent aan de Erasmus Universiteit. Iris Wallenburg is hoogleraar aan de Erasmus Universiteit. Fenna Nijboer is promovenda aan de Erasmus Universiteit. Jans Berden is projectleider en onderzoeker bij Platform31.
Foto: Cedric Fauntleroy via Pexels.com