De hypernerveuze samenleving kenmerkt zich volgens de RVS door een doorgeschoten nadruk op het individu, prestaties en dat alles in een versnelde samenleving. De kritiek op het individualisme gaat verder dan het bekende pleidooi voor het versterken van sociale cohesie.
Als iets sneller kan, is dit sneller al snel de norm
Als instituties zoals werk, onderwijs en zorg altijd gericht zijn op het individu, komen andere waarden onder druk te staan. Waar het lijkt alsof versnelling ons leven lichter maakt, draagt het uiteindelijk vooral bij aan nieuwe knellende normen. Als iets sneller kan, is dit sneller al snel de norm. Dit verlaagt de druk niet, het vergroot de druk juist.
Denk bijvoorbeeld aan de enorme hoeveelheid pakketten die bezorgers moeten bezorgen (Demkes, 2020). Hetzelfde geldt voor kantoorbanen en het privéleven. Communicatie gaat veel sneller (whatsapp gaat sneller dan een brief per post), maar daarmee neemt de communicatiestroom ook toe. Sterker nog, mensen met kantoorbanen krijgen stress van alle mails die ze moeten wegwerken.
Hypernerveuze oplossingen
De huidige oplossingsrichtingen zijn soms ronduit hypernerveus te noemen. In plaats van het wegnemen van de druk, leren we mensen om beter om te gaan met de druk. Een van de mensen met wie we spraken zei: ‘Toen ik uitviel wegens mentale problemen dacht ik: zelfs hierin faal ik, blijkbaar ben ik niet weerbaar genoeg.’ Het is pijnlijk ironisch.
Meer ruimte voor verbinding, verscheidenheid en vertraging is een belangrijke stap
In het RVS-advies Op de rem! Voorbij de hypernerveuze samenleving beschrijven we hoe ons leven doordrongen is van hypernervositeit. Daarom pleiten we voor een sociaal-culturele verandering om de hypernerveuze samenleving tot rust te brengen. Meer ruimte voor de waarden verbinding, verscheidenheid en vertraging is daarvoor een belangrijke stap.
Zo weten we om te beginnen dat verbondenheid goed is voor de mentale gezondheid (Raad voor Volksgezondheid & Samenleving, 2026; Goverts et al., 2025). Ruimte voor verscheidenheid, de tweede waarde, zorgt ervoor dat knellende normen weer verbreed worden, bijvoorbeeld door het waarderen van een verscheidenheid aan type prestaties in het onderwijs, in plaats van de zeer dominante focus op cognitieve ontwikkeling. Tot slot de vertraging. Die is essentieel om tot rust te komen, maar ook om tot nieuwe ideeën te komen. Deze drie tezamen kunnen elkaar ook versterken of samen nodig zijn. Verscheidenheid waarderen vraagt bijvoorbeeld om je te verbinden in verscheidenheid en dat vraagt om vertraging.
Individuele oplossingen voor maatschappelijk probleem
Een cultuurverandering ontstaat niet van vandaag op morgen, bovendien vraagt het om een nieuwe manier van denken en om oude gewoontes af te leren. Bij veranderingen en hervormingen is het daarom belangrijk om de vraag te stellen of dit bijdraagt aan een meer hypernerveuze samenleving of aan een meer ontspannen samenleving. Kortom zetten we de mentale volksgezondheid verder onder druk op juist niet?
Het bestaande perspectief leidt tot bestaande oplossingen
Bij het oplossen van mentale ongezondheid wordt te veel gekeken naar het individu. Hoe kunnen we uitval van werk beperken? Welke tools hebben werknemers nodig om overeind te blijven? Hoe leren we studenten beter omgaan met prestatiedruk? Het zijn oplossingen die zich vooral richten op het voorkomen dat mensen uitvallen door mentale problemen. Niet om het voorkomen van de mentale problemen zelf. Maar dit is onvoldoende.
Om de mentale volksgezondheid te verbeteren moeten we ons richten op de oorzaken van de druk op de mentale volksgezondheid. Mensen die uitvallen zien wij als kanaries in de kolenmijn. Zíj bezwijken door de toenemende druk van buitenaf, maar iedereen ervaart die druk. Het bestaande perspectief dat mentale ongezondheid een probleem is van enkel jongeren, of enkel de mensen die uitvallen of dreigen uit te vallen, leidt tot bestaande oplossingen. Weerbaarheidstrainingen voor de jeugd, coachingtrajecten voor werknemers: het zijn allemaal individuele oplossingen voor een maatschappelijk probleem. Zodra we erkennen dat de mentale volksgezondheid onder druk staat en dat dit een maatschappelijk probleem is, kunnen we door dit nieuwe perspectief ook zoeken naar nieuwe oplossingen. Wat die nieuwe oplossingen dan zijn? Wij weten het ook nog niet.
Onwetendheid biedt ruimte
Als er een probleem is, dan willen we een oplossing, en het liefst zo snel mogelijk. Het RVS-advies was nog niet uit of de eerste kritische reactie was er al: ‘Dan ga ik naar het hoofdstuk oplossingen en dan staat er ‘erken onwetendheid’. Wat moet er nu concreet anders?’ Die reflex is niet verrassend en past perfect in de hypernerveuze samenleving, waar voor elk complex maatschappelijk probleem, schijnbaar simpele oplossingen lijken te zijn: ‘stop de mobiele telefoons’, ‘trek je allemaal wat minder aan van elkaar.’
Maar dit zijn uitingen van weten. Dat brengt de discussie niet verder, omdat het de nieuwsgierigheid naar echte oplossingen lamlegt. Erkennen van onwetendheid opent juist de ruimte voor nieuwsgierigheid, voor nieuwe perspectieven. Als je erkent dat je niet beschikt over een essentieel deel van de kennis die je nodig hebt, ga je op zoek naar mensen die dat wel hebben.
Onwetendheid geen zwakte, maar een kracht en het begin van echte verandering
Een complex vraagstuk als de druk op de mentale volksgezondheid heeft juist al deze perspectieven nodig. Als bijvoorbeeld beleidsmakers erkennen dat ze niet precies weten wat er moet gebeuren, geeft dit ruimte voor nieuwe perspectieven en nieuwe vormen van kennis. Werk dus samen met onderzoekers en ervaringsdeskundigen bijvoorbeeld. Van iedereen verwachten we dan ook een onwetende houding, wat betreft beleidsontwikkeling. Dit is een complex krachtenspel, waar tal van belangen spelen.
De drang om de druk op de mentale gezondheid te willen verminderen in combinatie met het erkennen van onwetendheid schept dus ruimte voor nieuwe samenwerking en perspectieven. Door die perspectieven samen te brengen ontstaat er samen-wetendheid en ontstaan er nieuwe perspectieven op het vraagstuk.
Onwetendheid is dus een startpunt om te zoeken naar andere perspectieven, naar verscheidenheid en om daarmee in verbinding te komen. Om echt te luisteren naar de ander en om samen tot nieuwe dingen te komen is wel vertraging nodig. Complexe vraagstukken vragen niet om snelle oplossingen, maar om nieuwe manieren van aanpakken en ruimte om te experimenteren en daarnaar op zoek te gaan.
Erken en omarm onwetendheid
Als we de hypernerveuze samenleving echt tot rust willen brengen, laten we dan allereerst erkennen dat we niet precies weten hoe dat eruitziet. Onwetendheid is geen zwakte, maar een kracht en het begin van echte verandering.
Gilles de Graaf-Schipper is ervaringsdeskundige ontwikkeling en beleid in het sociaal domein. Hij was als ervaringsdeskundige adviseur betrokken bij het RVS-advies Op de rem! Voorbij de hypernerveuze samenleving. Ympkje Albeda werkt als adviseur bij de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
Foto: Damla Karaagacli via Pexels.com