Kunst roept een breed scala aan reacties op, van ontzag en rillingen tot tranen en vreugde. Kunst kan ons in verwarring brengen, boos maken, verontrusten of aan het denken zetten. Bovendien is kunst sociaal. Verhalen, films, muziek en beelden vormen een collectief geheugen, geven vorm aan gedeelde emoties en beïnvloeden hoe we anderen waarnemen en hoe we ons tot hen verhouden. Kunst verandert kortom niet alleen wat we voelen, maar ook hoe we de wereld ervaren.
Onderbreking
Ons dagelijks leven is georganiseerd rond snelheid en functionaliteit. We bewegen snel door ruimtes, nemen informatie fragmentarisch op en verschuiven onze aandacht voortdurend van het naar het ander. Onze waarnemingen zijn vooral praktisch van aard: we kijken om te handelen, te oordelen, te beslissen of om verder te gaan. Kunst onderbreekt dit ritme.
Een esthetische ervaring fungeert als een klep waardoor angst nieuwsgierigheid kan worden
Onderzoek duidt erop dat een esthetische ervaring onze onmiddellijke reactie vertraagt en onze aandacht vasthoudt, waardoor een mentale toestand ontstaat die leren en verkennen stimuleert. In plaats van meteen te reageren, blijven we hangen en merken we details op die we anders misschien zouden missen. Ook tolereren we ambiguïteit iets langer.
Een schilderij, film of roman creëert een alsof-wereld: emotioneel boeiend, maar psychologisch op afstand. We weten dat we een representatie zien. Die afstand verzwakt de emotie niet. Integendeel het versterkt die juist en maakt moeilijke ervaringen gemakkelijker benaderbaar. Een esthetische ervaring fungeert als een klep waardoor angst nieuwsgierigheid kan worden. We kijken naar dramatische films, luisteren naar melancholische muziek, bezoeken herdenkingsmusea en lezen romans over verdriet en onrecht. Buiten de kunst vermijden we dergelijke ervaringen. In de kunst zoeken we ze op.
In onderzoek dat mijn collega’s en ik uitvoerden, kozen de respondenten er vaker voor om kennis te nemen van pijnlijke sociale realiteiten, zoals oorlog, politiegeweld en kinderarbeid, wanneer deze door kunstwerken in plaats van via nieuwsfoto’s werden gepresenteerd. Ze besteedden er ook meer tijd aan. Kunst verwijderde het ongemak niet, maar maakte die wel gemakkelijker hanteerbaar.
Dit effect blijft niet beperkt tot schilderijen of voorwerpen die traditioneel als kunst worden erkend. Mensen zijn over het algemeen meer bereid om zich bezig te houden met inhoud waarvan ze verwachten dat deze esthetisch is, tot nadenken stemt of een originele visie biedt. Dit suggereert dat het kunsteffect zich ver uitstrekt voorbij musea.
Wat we nodig hebben, zijn esthetische kaders om ons oordeel te vertragen en reflectie aan te moedigen
In het onderwijs, de journalistiek en de publieke communicatie kunnen esthetische kaders helpen mensen bij ingewikkelde of ongemakkelijke informatie te betrekken zonder de ernst van de problematiek te verminderen. We hoeven de nieuwsfotografie niet te vervangen door schilderijen om van dit effect te profiteren. Wat we nodig hebben, zijn esthetische kaders om ons oordeel te vertragen en reflectie aan te moedigen.
Andere werelden
Kunst verandert onze relatie tot anderen. Ze nodigt ons uit om ervaringen te beleven die buiten onze eigen ervaring liggen. Voor even stappen we buiten onze dagelijkse routines, identiteiten en zekerheden. Recente psychologische theorieën beschrijven verbeelding als een uniek menselijk vermogen om andere, mogelijke werelden binnen te gaan. Kunst geeft ingebeelde werelden een emotionele en sociale vorm.
Onderzoek naar narratieve onderdompeling suggereert dat wanneer we volledig opgaan in verhalen, onze eigen sociale rollen en identiteiten tijdelijk minder worden. Daardoor ontstaat ruimte om ons andere levens, perspectieven en mogelijkheden voor te stellen. Verhalen over gestigmatiseerde of gemarginaliseerde mensen bijvoorbeeld kunnen vooroordelen verminderen en empathie vergroten door ons in staat te stellen de wereld vanuit hun perspectief te ervaren.
Kunst hoeft mensen niet te ‘genezen’ om maatschappelijk relevant te zijn
Tegelijkertijd mag de sociale kracht van kunst niet worden overschat. Eén enkele roman zal vooroordelen niet elimineren, één museumbezoek zal ons wereldbeeld niet fundamenteel veranderen. Op de vraag of kunst iemands empathie of sociaal begrip vergroot, zijn verschillende antwoorden te verwachten. Echter, kunst hoeft mensen niet te ‘genezen’ om maatschappelijk relevant te zijn.
Belangrijker is dat kunst tijd en psychologische ruimte creëert om ervaringen buiten onszelf te benaderen en iets langer bij dingen stil te staan. Kunst werkt door ervaring in plaats van instructie. Het vertelt ons zelden direct wat we moeten denken. In plaats daarvan nodigt het ons uit om bij ambiguïteit en complexiteit te blijven, in plaats van er onmiddellijk op te reageren.
Waarom is dit maatschappelijk belangrijk? Sociale mediakanalen vooral bieden snelheid en onmiddellijke reacties. Complexe maatschappelijke kwesties worden er teruggebracht tot slogans, verontwaardiging en tegenstellingen. Kijk bijvoorbeeld naar het debat in de Nederlandse samenleving over migratie, klimaatbeleid, koloniale geschiedenis en identiteit. Onmiddellijke reactie is het parool.
Kunst werkt anders. Een roman, film, theateroptreden of museumtentoonstelling kan een tijdelijke ruimte creëren waarin we iets langer bij complexiteit blijven stilstaan. Niet om aan de realiteit te ontsnappen, maar om er op een andere manier mee in aanraking te komen. In een bioscoop, concertzaal of museum delen vreemden tijdelijk aandacht, emotie en interpretatie zonder hun ervaring onmiddellijk in een mening om te zetten.
Kunst houdt ons bij de wereld en bij elkaar
Gedeelde verhalen, beelden en culturele symbolen vormen sociale werelden. Ze beïnvloeden hoe samenlevingen het verleden interpreteren, het heden begrijpen en mogelijke toekomsten verbeelden. Misschien is dat wel de reden waarom kunst zo betekenisvol is. Niet omdat het op magische wijze mensen beter maakt of kant-en-klare morele waarheden biedt, maar omdat het ruimte creëert voor aandacht, reflectie en complexiteit in een cultuur die daar steeds minder ruimte voor laat.
Wat er met ons gebeurt wanneer we kunst ervaren, is niet eenvoudigweg dat we iets voelen. Kunst verandert wat en hoe we aandacht ergens aan schenken, hoe we de wereld interpreteren en hoe we complexiteit niet uit de weg gaan. Kunst houdt ons bij de wereld en bij elkaar.
Yağmur Özbay is sociaal psycholoog en postdoctoraal onderzoeker aan de Amsterdam School of Communication Research (ASCoR) van de Universiteit van Amsterdam.
Foto: Victoria Pickering (Flickr Creative Commons)