Steeds meer ambtenaren voelen het knellen tussen hun scherm en de straat, tussen intentie en uitwerking. Ze willen de wijk in om te zien waar ze het voor doen, willen hun aannames toetsen en willen geraakt worden door de mensen voor wie ze werken. Zoals Tim ’S Jongers schreef voor de Correspondent: ‘Bekend maakt bemind.’ Dat moeten ze zelf ervaren, daar is geen shortcut voor en het kost tijd.
Om ambtenaren dichter bij de praktijk te brengen, heb ik het programma Bewust Buurten ontwikkeld. Geen ‘wijksafari’, maar een diepgaand leertraject met persoonlijke én organisatorische impact. Het programma duurt zes maanden en omvat twee verschillende stages. Een groep van zeven tot tien deelnemers investeert vier uur per week om te werken in de ‘leefwereld’. Doel is om de vaardigheden van professionele nabijheid te normaliseren als onderdeel van het ambtelijk vakmanschap.
‘Ik wilde uit mijn bubbel en de mensen ontmoeten die de gevolgen van mijn werk merken’
In Utrecht bij Werk en Inkomen zijn we gestart, en in oktober 2025 is de vierde groep deelnemers begonnen aan het leertraject. Inmiddels is Bewust Buurten daar verplicht voor beleidsadviseurs. Verleden najaar volgde ook een eerste groep ambtenaren in Amsterdam en Amersfoort. En er lopen gesprekken met andere gemeenten en een ministerie.
Gevoel met de wijk
Ambtenaar Marije Stekelenburg was een van de eerste deelnemers in Utrecht: ‘De keuzes die ik maak in mijn werk zijn heel abstract; ik miste het gevoel met de wijk. Ik wilde uit mijn bubbel en de mensen ontmoeten die de gevolgen van mijn werk merken.’ Voor deelnemer Pamela Veenhof lag de nieuwsgierigheid anders: ‘Ik kwam niet vaak in de wijk. Een-op-een-contact kende ik, maar contact met groepen niet. Dus hoe gedraag ik mij in die dynamiek?’
Tijdens Veenhof’s eerste dagen in de keuken van het buurtproject BuurtMaaltijden vroeg ze zich af: ‘Wat vinden ze van mij?’ Ook andere deelnemers hebben dat: ‘Daar kom ik aan met al mijn privileges, wat zullen ze wel niet denken?’ Toch is de reactie eigenlijk altijd: ‘Wat goed dat jullie dit vanuit de gemeente doen!’
Botsing en verbinding
De kern van Bewust Buurten is het realiseren van ontmoetingen in een onbekende wereld. Dat lijkt simpel en logisch, maar in de praktijk schuurt het: werelden botsen, er heerst ongemak, er is sprake van stiltes of tegenspraak. Juist dát is de les. Deelnemers leren het verdragen, zonder het meteen te fixen of weg te lopen.
Om die ontmoetingen heen is er een leertraject. We faciliteren de stages en helpen duiden wat er gebeurt. We bieden ruimte om aannames op tafel te leggen, maken zichtbaar hoe macht en ongelijkheid meespelen en laten zien hoeveel tijd het vraagt om vertrouwen op te bouwen.
‘We verdwalen soms in beleid en kaders, terwijl je zoveel bereikt als je die even loslaat’
Een half jaar met één dagdeel per week, wat een grote tijdsinvestering lijkt, is ontzettend waardevol. Het levert veel meer op dan medewerkers ‘gewoon’ vrijwilligerswerk laten doen. Het ongemak wordt niet vermeden, maar omgezet in vruchtbare ervaringen om op te kauwen, die te duiden en later om te zetten in keuzes voor beleid en uitvoering. Stekelenburg: ‘Ik denk vaak dat ik iets meteen moet oplossen. Nu merk ik dat luisteren en erbij blijven de eerste stappen zijn om ruimte te maken voor gezamenlijkheid.’
Voor een van de stages volgen deelnemers een workshop over gelijkwaardig contact. Veenhof vertaalde dat voor zichzelf als: ‘Vanuit je hart. Daardoor ging de aarzeling die ik eerst had snel weg. Ik deed gelijkwaardig mee op mijn stage en wilde na tien weken niet meer weg. Vanuit de gemeente verdwalen we soms in beleid en kaders, terwijl je zoveel bereikt als je die even loslaat. Kom éérst in verbinding, vanuit je hart.’
Machtsdynamiek
In de wijk merken deelnemers hoe groot de verwachtingen zijn. ‘Pamela, kun je mij aan geld helpen?’ kreeg ze op haar stage te horen. Veenhof: ‘Dat kan ik natuurlijk niet, maar mensen ervaren wél afhankelijkheid. Aan mijn collega’s zeg ik nu: wees je bewust dat je die macht hebt, en dat barmhartigheid daarin welkom is.’
In de workshop Macht komt die machtspositie van de ambtenaar aan de orde: Ben jij je ervan bewust? Wanneer voelde je machtsverschillen tijdens je stages? Welke verantwoordelijkheid heb je? Zetten jullie ook weleens collectieve macht in om iets te veranderen?
Iets veranderen in het systeem is soms taai. Het laat zien hoe macht doorleefd wordt: niet als iets groots of formeels, maar in de dagelijkse keuzes en kleine ingrepen die beleid en uitvoering dichter bij de werkelijkheid brengen. Stekelenburg kreeg een brief uit haar eigen afdeling onder ogen die zij zelf niet begreep. ‘Ik heb het brieventeam Direct Duidelijk benaderd: ‘Hoe krijgen we dit beter?’’ Een ander gaf signalen door vanuit werkgeversdienstverlening naar strategen: werk is voor veel inwoners nog geen reële optie; laten we de opties voor dagbesteding en vrijwilligerswerk eens serieus verkennen. Weer een ander voegt nu bij brieven extra uitleg toe om ze begrijpelijker te maken.
Fundamenteel anders
Deelnemers laten weten dat ze fundamenteel anders zijn gaan denken en handelen. Ze nemen meer perspectieven mee (van inwoners én professionals), voelen zich sterker verbonden met het algemeen belang en spreken zich vaker uit voor inwoners. Ze noemen voorbeelden als contact houden met informele netwerken, interne communicatie verbeteren, lastige casussen bespreekbaar maken en klantonderzoeken persoonlijker inrichten. Zo wordt het nieuwe denken stap voor stap omgezet in ander handelen. Ik zie dit als een wezenlijke omslag.
Stereotypen worden doorbroken, je maakt jezelf niet overal populair door te zeggen dat je ambtenaar bent
Er is vaak behoefte aan grote, meetbare resultaten, maar juist de ruimte voor tijd en aandacht en de optelsom van de kleine dingen samen maken impact. De ervaringen laten de meeste deelnemers niet meer los. Soms leidt dat tot frustratie, omdat er aan zoveel knoppen tegelijk gedraaid moet worden voor verandering. Maar juist doordat deelnemers blijven signaleren en volhouden, ben ik ervan overtuigd dat die verandering toch zal komen, zeker wanneer deelnemers collectiviseren. Dan hebben we het nog niet gehad over de effecten bij de partners in de stad of de inwoner. Stereotypen worden twee kanten op doorbroken, want je maakt jezelf in deze tijd zeker niet overal populair door te zeggen dat je ambtenaar bent.
Nadja van Kessel is de oprichter van Bewust Buurten.
Foto: Claudia Otten