De enorme winst van politiek rechts in de recente verkiezingen voor de Tweede Kamer was voor velen een schok. Uiteraard werd er gezocht naar verklaringen. Veelgehoord is dat de linkse partijen gefaald zouden hebben. Zij zouden de gevoelens van ‘het volk’ niet meer aanvoelen en hen zelfs in de kou hebben laten staan. De ’gewone man’ zou afgehaakt zijn en zich niet meer vertegenwoordigd voelen door links, dat te elitair zou zijn.
Ideale zondebok
Links is de ideale zondebok geworden. De wetenschap zou te links zijn, de media zouden te links zijn en de ‘linkse elite’ zou vervreemd zijn geraakt van de gewone Nederlander. Iedereen wringt zich in allerlei bochten om vooral weer aan te sluiten bij de gevoelens van deze gewone man. Dit, terwijl we in de afgelopen halve eeuw nauwelijks een linkse regering hebben gehad.
Alle gangbare verklaringen voor het ontstaan van nieuw rechts electoraat zijn te danken aan rechtse politiek
Er was altijd wel sprake van óf CDA, óf VVD, of beide. Alleen het kabinet Den Uyl (1973-1977, toen velen van jullie nog niet geboren waren of met kniekousen aan buiten speelden) was hierop een uitzondering. Bezuinigingen, de afbraak van de verzorgingsstaat, de uitverkoop van de sociale woningbouw en andere collectieve voorzieningen, de open grenzen, kortom alle gangbare verklaringen voor het ontstaan van nieuw rechts electoraat zijn te danken aan rechtse politiek.
Vreemdelingenhaat is niks nieuws
Ondertussen wordt migratie, en dus niét de afbraak van zo’n beetje alle collectieve voorzieningen, gepresenteerd als dé bedreiging van onze economie (door onhoudbare migratiestromen) en vooral onze cultuur (door de islam). De onder rechtse stemmers meest gehoorde klacht is dat de schaarse huurwoningen naar vluchtelingen (statushouders) gaan, terwijl Nederlanders daar jaren, soms decennia, voor op de wachtlijst moeten staan. De winst van rechts wordt dan ook vooral gezien als groeiende vreemdelingenhaat en het wordt tijd dat we het ressentiment van deze groep gaan begrijpen, aldus hoogleraar Sustainability Jan Rotmans op LinkedIn.
‘In een normaal land onder normale omstandigheden mag je een verkiezingsuitslag als deze verwachten’
Volgens Jesse Frederik in De Correspondent klopt er ook niets van de verklaring dat de afbraak van verzorgingsstaat en de opkomst van het neoliberalisme hebben gezorgd voor de groei van rechts. Kort samengevat zegt hij dat Nederland in wezen altijd al behoorlijk xenofoob is geweest. Het is hooguit opmerkelijk dat deze opmars van rechts niet veel eerder heeft plaatsgevonden, iets wat columnisten volgens hem maar niet willen geloven en kunnen begrijpen. ‘In een normaal land onder normale omstandigheden mag je dus een verkiezingsuitslag als deze verwachten.’
Daar komt bij: waar extreem rechts voorheen op een cordon sanitaire kon rekenen, weten huidige politieke partijen het migratiestandpunt met steeds meer succes in te zetten voor verkiezingswinst. De rol van media is veranderd: sinds Fortuyn is het rechtse geluid verfrissend nieuws. Niet langer is wat journalisten belangrijk vinden leidend, maar wat de kijker wil.
Haat verenigt
Nu is het aanwijzen van een collectieve zondebok altijd al een belangrijk middel geweest om een gevoel van gemeenschappelijkheid te creëren. Dat geldt voor voetbalsupporters die elkaar belagen, bij vechtpartijen tussen buurten (of ‘gangs’), bij zondebokken in de klas, voor pesterijen op het werk of in de samenleving: haat verenigt. Haat brengt mensen samen, men is het eens, voelt zich sterk, superieur en verbonden met de ‘eigen groep’ en in sommige gevallen met de ‘eigen grond’.
Het is niet terecht om haat en conflict af te doen als onvermijdelijke natuurlijke eigenschappen
Toch zijn spanningen tussen groepen niet altijd verklaarbaar vanuit eigenschappen van die groepen. Dit kunnen we lezen in De gevestigden en de buitenstaanders, van Norbert Elias (1965), die in deze klassieke studie met zijn assistent John Scotson onderzoek deed naar spanningen en machtsverhoudingen tussen twee arbeiderswijken in het Britse Leicester. De bewoners van deze wijken waren volstrekt vergelijkbaar in etniciteit, sociale klasse en beroepssamenstelling. Toch bleek de ene bevolkingsgroep in staat zichzelf te positioneren als superieur en de andere groep als inferieur. Dat gaf te denken: in hoeverre is xenofobie überhaupt geldig als verklaring?
Xenofobie
Veel mensen zien xenofobie als een vanzelfsprekende eigenschap van mensen. Dat is maar ten dele waar, de geschiedenis van de mensheid laat zich voornamelijk beschrijven vanuit migratiestromen. Juist integratie van bevolkingsgroepen is daarbij het belangrijkste verhaal, zoals af te lezen is in ons collectieve DNA. Het is niet terecht om haat en conflict af te doen als onvermijdelijke natuurlijke eigenschappen, want harmonie en vreedzame coëxistentie zijn evengoed onderdelen van menselijke samenlevingen. En als we naar onze biologie kijken, zien we dat mensen zich het lekkerst bij harmonie voelen, terwijl concurrentie, spanningen en conflict tot stress leiden: op korte termijn kunnen we daardoor vechten of vluchten, maar stress op lange termijn is ziekmakend.
Je moet beginnen met kijken hoe deze haat gevormd wordt, en wat de functie is van de haat
Het is dus jammer dat die xenofobie van die gewone Nederlander niet beter bevraagd wordt. Want hoe komen mensen erop dat zij bedreigd worden door migranten? Dat die ‘hun’ huizen inpikken (en dat zij daar eigenlijk eerst recht op hebben) en dat de woningcrisis niet veroorzaakt werd door vermarkting in jarenlang neoliberaal VVD-beleid? Dat ‘migratiestromen’ ons grootste probleem zijn en niet klimaatverandering en milieuvervuiling (veroorzaakt door vliegtuigen en multinationals, en vaak afgedaan als linkse stokpaardjes, of zoals in de woorden van Jesse Frederik: ‘klimaatkladderadatsch’)? Je moet dus beginnen met kijken hoe deze haat gevormd wordt, en wat de functie is van de haat.
Ontstaan van wij en zij
Wat we kunnen leren van Norbert Elias is dat je moet kijken naar de dynamiek, naar de organisatie van macht. De twee groepen in hun onderzoek verschilden maar op één punt: in organisatie. Waar de groep nieuwkomers verdeeld was, hadden de gevestigden een goed georganiseerd netwerk van roddels, bezetten zij belangrijke posities in de buurt en hadden ze (daardoor) macht. Op die manier lukte het ze om de eigen groep te identificeren met positieve eigenschappen, terwijl de leden van de onmachtige groep (de buitenstaanders) steevast werden geassocieerd met de slechtste voorbeelden van die groep.
Deze dynamiek begint met het onderscheid maken tussen wij en zij. Bepaalde mensen worden aangewezen als ‘de ander’ (dit wordt ook wel ‘othering’ genoemd). Dat kan heel subtiel zijn, zoals in de VVD-campagne voor de ‘hardwerkende Nederlanders’ waar mensen met een migratie-achtergrond niet vanzelfsprekend bij horen en iedereen die om welke reden dan ook niet (hard) kan werken. Othering gebeurt ook als mensen met een donkere huidskleur vanzelfsprekend worden gezien als personeel, of ‘complimenten’ krijgen dat ze zo goed Nederlands spreken.
Je ziet ook hoe de ‘anderen’ steevast worden geassocieerd met criminaliteit
Dit lijkt nog goedmoedig, maar onschuldig is het niet. Want tegelijk zie je ook hoe de ‘anderen’ steevast worden geassocieerd met criminaliteit: Elias beschreef hoe de machtige groep zich identificeert met de beste voorbeelden, terwijl mensen uit minder machtige groepen steevast geassocieerd worden met criminaliteit en bedreiging. Zo wordt iedere moslim steevast ter verantwoording geroepen voor problemen met de islam aan de andere kant van de wereld, terwijl gevestigde autochtonen zich nooit hoeven te verantwoorden voor bijvoorbeeld kindermisbruik door de kerk. De afstand tot de ander wordt ook vergroot door hen van empathie te ontdoen, of zelfs te ontmenselijken. Migranten worden ‘gelukszoekers’ genoemd, of vergeleken met natuurrampen (een tsunami van asielzoekers).
Ongelijkheid en sociale spanningen behoeven een zondebok
Deze dynamiek van uitsluiting en othering is een voortdurend proces waarbij de machtige groep veel meer invloed heeft op die definities dan de onmachtige groep. .
Zoeken naar een zondebok
Nu het hoé duidelijk is, moeten we kijken naar het waaróm. Ongelijkheid en sociale spanningen behoeven een zondebok, in die volgorde. En spanningen zijn er te over: internationale oorlogen en oorlogsdreigingen, vervuiling en klimaatveranderingen, afbraak van sociale voorzieningen en groeiende ongelijkheid.
Het waarom ligt niét in de cijfers. Het aandeel moslims in Nederland is al jaren zo’n 5 procent van de bevolking en asielzoekers maken maar een klein deel uit van de totale migratie, die voor onze economie onmisbaar is. En volgens onderzoek van de Erasmus Universiteit is een grote meerderheid (71 procent in 2020) van de personen zonder migratieachtergrond het er (helemaal) mee eens dat het goed is dat de samenleving bestaat uit verschillende culturen en 60 procent staat positief tegenover interetnische huwelijken. Slechts een klein deel (7 procent) is negatief over een samenleving met meerdere culturen, dat beeld is in 2020 vergelijkbaar met dat in 2016.
Er zitten dagelijks politici van rechtse partijen aan de tafels van ochtendrubrieken en talkshows
Maar cijfers doen er blijkbaar niet toe. Zo liet Dilan Yeşilgöz het vorige kabinet vallen op ’duizenden’ nareizigers. Het bleken er uiteindelijk 780 te zijn. Niettemin is Yeşilgöz inmiddels minister van Justitie en Veiligheid.
Zondebokken worden tamelijk willekeurig gekozen. Zoals de slechterik uit de film Belle en het Beest het hele dorp met brandende fakkels en geheven rieken naar het kasteel kreeg door te zeggen dat het Beest alles van hen zou afpakken, heerst dezelfde retoriek in politiek en media: we worden bedreigd, ‘ze’ pakken onze huizen af, ’ze’ bedreigen onze cultuur.
Organisatie is macht
Alweer kunnen we leren van Elias: het gaat om organisatie; organisatie is macht. Juist in de huidige neoliberale economie hebben grote bedrijven veel politieke macht gekregen. En de media zijn niet toevallig veranderd. Sinds de tijd van Fortuyn zijn de commerciële zenders, in handen van of gesponsord door grote bedrijven, bepalend geworden en worden we zelfs op de NPO dagelijks getrakteerd op het nieuws van Wakker Nederland, opgericht door De Telegraaf. En zitten dagelijks politici van rechtse partijen aan de tafels van ochtendrubrieken en talkshows. Zo wordt het rechtse verhaal ons met de paplepel ingegoten en elke kritiek of nuance weggezet als ‘woke’ of ‘links’.
Rechts heeft niet zozeer een goéd verhaal. Ze heeft vooral de beste organisatie en samenwerking
Dit gaat heel ver: woke werd door in het verleden door Yeşilgöz zelfs aangemerkt als een bedreiging van onze rechtstaat. Het aandringen op naleving van Artikel 1 van onze Grondwet en het pleiten voor bescherming van klimaat en gezondheid worden dus gezien als bedreiging en degenen die ervoor pleiten zijn daarmee automatisch staatsgevaarlijk. Waarmee het dus logisch wordt dat vreedzame demonstranten van Extinction Rebellion zelfs preventief van hun bed gelicht werden, terwijl protesterende boeren (denk: blokkades en brandend asbest) vooral gemoedelijk tegemoet getreden werden.
Haters
Het is dus niet zozeer dat rechts een goéd verhaal heeft. Ze heeft vooral de beste organisatie en samenwerking: politiek en justitieel, maar ook steun van de grote bedrijven, in de media én op de socials, waar de haters klaarzitten om elk links geluid te bestoken. Ook hier met vergaande gevolgen, zoals het vertrek van oud-minister Sigrid Kaag vanwege bedreigingen naar haar gezin.
Het verhaal van rechts is ook het meest concreet: je afzetten tegen een relatief machteloze groep is veilig en levert saamhorigheid op met de eigen groep, terwijl het bedreigend kan voelen om je te verzetten tegen je groep: jij kunt immers het volgende doelwit zijn.
Leven op basis van haat is slecht voor iedereen afzonderlijk en voor de samenleving
Ook voelt het veiliger om vast te houden aan de status quo, de grote bedrijven en machtsapparaten te steunen waaraan je ook je eigen bestaan te danken hebt. Dat maakt dat mensen zich afwenden van ongemakkelijke waarheden zoals vervuiling, klimaatverandering en genocide, of zich verzetten tegen mensen die pleiten voor nuance en menselijke waarden.
Het andere verhaal
Maar dit, lieve lezers, is niet het hele verhaal. Want hoewel haat aantrekkelijk is en zichzelf versterkt, blijkt menselijkheid niet uit te roeien. Nog steeds gaan wereldwijd miljoenen mensen de straat op om op te komen voor vrede, tegen milieuvervuiling en klimaatverandering, vóór hulp en gerechtigheid voor Palestina. Nog steeds helpen mensen elkaar, denk aan degenen die, tegen een verbod in (over ontmenselijking gesproken!) tenten bleven uitdelen aan vluchtelingen die in Ter Apel buiten moesten slapen. Of buurten die betrokken zijn met opgevangen asielzoekers en het juist jammer vinden als ze weggaan. Nog steeds ziet een meerderheid (60 procent) van de Nederlanders een fatsoenlijke opvang van asielzoekers als onze morele plicht en is slechts 20 procent voor strengere normen.
Misschien moeten we dus eens stoppen met het zoeken of luisteren naar afgehaakten en ons weer gaan richten op de meerderheid, de aangehaakten, de welwillenden. We hebben politici en journalisten nodig die de Grondwet wél serieus nemen en zich baseren op gemeenschappelijke waarden als eerlijkheid en rechtvaardigheid. Niet als ‘links verhaal’, maar als basis van onze menselijke samenleving. Want we weten dat leven op basis van haat uiteindelijk slecht is voor zowel iedereen afzonderlijk als voor de samenleving als geheel.
Dus. Laten wij ons regeren door haat?
Mieke van Stigt is socioloog en pedagoog.