In 2017 ben ik afgestudeerd. Het voelt als heel lang geleden en tegelijkertijd als vorige week. Ik kan me herinneren dat we begonnen met honderden studenten ‒ acht klassen vol, geloof ik. Gaandeweg werden dat er steeds minder.
Er zijn tientallen redenen om te stoppen. Niet leuk, persoonlijke omstandigheden, niet wat men ervan had verwacht, te zwaar, erachter komen dat je interesse en talenten toch heel ergens anders liggen. Een veelgehoorde kreet was dat een aantal van deze studenten de opleiding eigenlijk onbewust was gaan doen om zichzelf te helpen.
Het zelf hebben ondervonden van ontwrichtende situaties, maakt je nog geen ervaringsdeskundige
En het is waar: de opleiding kan verrekte confronterend zijn. Velen van ons hebben links- of rechtsom wel het een en ander meegemaakt, anders kozen we deze richting niet. Vaak onverwerkt, lang niet altijd. Op de paar na die waarschijnlijk echt eerst een eigen hulpverleningstraject nodig hadden, is het eigenlijk heel erg zonde dat deze studenten geen sociaal werkers zijn geworden. Ook komt het voor dat die later in het werk uitvallen. Parkeer dit heel even, verderop in het artikel kom ik hierop terug.
Eigen ervaringen inzetten
Iedereen die mij kent of die mijn columns en artikelen heeft gelezen, weet dat ik een groot voorstander ben van het inzetten van je eigen ervaringen binnen de ggz en het sociaal domein. In Nederland is hiervoor tegenwoordig ontzettend veel aandacht. Overal ontstaan opleidingen voor ervaringsdeskundigheid.
Het zelf hebben ondervonden van ontwrichtende situaties, maakt je nog geen ervaringsdeskundige. Eric van der Eerden van de Vereniging van Ervaringsdeskundigen zegt bij Movisie in 2018: ‘Een ervaringsdeskundige is iemand die op basis van persoonlijke en collectieve ervaringskennis in staat is deze kennis, in welke vorm dan ook, door te geven aan anderen.’
Van oudsher was de hulpverlener-cliënt-relatie professioneel afstandelijk. Je eigen ellende delen, was echt not done
Ervaringsdeskundigheid is als veelbelovende toevoeging begonnen in de ggz en heeft de opmars gemaakt naar het sociaal domein. Ik vind het als extra professie in de zorg een mooie uitbreiding. Maar waar juist het eigen herstel en de eigen verhalen daarin centraal staan, gebeurt er in de reguliere hulpverlening wat geks.
Verkapte eigen therapiesessies
Van oudsher was de hulpverlener-cliënt-relatie professioneel afstandelijk. Je eigen ellende delen, was echt not done. In 2020 nog, in het artikel ‘Hulpverleners, laat je eigen shit thuis’ (Steenvoorde e.a. 2020) bepleit men nog dat hulpverleners hun eigen shit thuislaten en in de werksituatie altijd en overal gewoon in hun rol moeten zijn. To be fair: in het artikel concludeert men dat het zou moeten gaan om sociale reflexiviteit, wat inhoudt dat we ons vooral moeten (kunnen) verplaatsen in de ander. Maar is dat niet iets wat je sowieso doet, overwegen op welk moment een gebeurtenis uit jouw leven het delen waard kan zijn en reflecteren op het effect daarvan? Uiteindelijk moet de ander er iets aan hebben.
Ik heb ze verteld over de psychische horror die mij ook weleens uit het veld slaat
Ik weet niet hoe het met jullie zit, maar voor mij klinkt dit als een behoorlijke open deur. Dat je geen verkapte eigen therapiesessies houdt door bij je cliënten op de bank te gaan zitten huilen of ze gebruikt als praatpaal. Dat je de ander niet in de positie plaatst zich ook nog eens zorgen te moeten maken om jou. Maar dat diegene hoop en troost put uit jouw verhaal.
In mijn eigen proces hebben ze over hechtingproblematiek gesproken. Toen ik 19 was, heb ik samengewoond met iemand die verslaafd was aan alcohol en harddrugs. Geld om fatsoenlijk te eten was er niet, en hij gooide me midden op de nacht weleens op straat. Om maar een paar dingen te noemen. Je kan je niet indenken hoeveel cliënten denken dat wij perfecte levens hebben en in ivoren torentjes leven.
Herkenning
Ik ben vaak een open boek naar hen. Kan over veel verschillende onderwerpen meepraten, of toegeven dat ik sommige dingen nooit helemaal zal begrijpen. Ik heb ze verteld over de moeilijkheden waar ik zelf tegenaan liep en loop. De psychische horror die ook mij weleens uit het veld slaat. De moedeloosheid van iemand van wie je houdt te zien afglijden in een verslaving en je tegelijkertijd gevangen en niet veilig voelen. De zorgen om geld voor eten voor mijn hond bij elkaar te krijgen. En de trots die me verbood om dit met mijn ouders te delen. Of de blinde paniek toen zij vlak na elkaar allebei doodziek werden en mijn onvermogen om daar adequaat mee om te gaan.
Cliënten werden massaal naar die nieuwe collega verwezen ‘die ook wat had meegemaakt’
Wat een fijn gevoel van herkenning moet het zijn om erachter te komen dat jouw hulpverlener net zo’n struggle met het leven kent als jij, en dat je daar samen mee aan de slag kan. Dat diegene aan een half woord genoeg heeft. I got you.
Zo waardevol
Gelukkig zijn er meer onderzoeken waaruit inderdaad blijkt dat het inzetten van je eigen ervaring als reguliere hulpverlener positieve resultaten heeft. Alleen ‒ en dat is het gekke waar ik eerder op doelde ‒ bedelen we dat stukje van onze rol ineens massaal weer toe aan die nieuwe horde ervaringsdeskundigen. Ineens zit men weer op de stoel van ‘de professional’ en is de ervaringsdeskundige degene die er is voor de persoonlijke touch.
Dat heb ik om me heen gemerkt toen samenwerkende organisaties ze in dienst namen. Cliënten werden massaal naar die nieuwe collega verwezen om maar te gaan kletsen met iemand ‘die ook wat had meegemaakt’. Maar dát kan toch niet de bedoeling zijn? Hoe kunnen we hen nou allemaal vanaf de zijlijn toejuichen als we tegelijkertijd vinden dat we zelf vooral onze klep moeten dichthouden?
Simona Karbouniaris is iemand die zich al jarenlang bezighoudt met dit onderwerp. Van haar vind je een aantal steengoede publicaties waarin zij ingaat op waarom het zo waardevol is om professionals ervaringskennis te laten gebruiken in hun praktijk, waar dit nu nog veel te weinig gebeurt.
Onnozele wereldverbeteraars
Het mag dus duidelijk zijn dat ervaringsdeskundigheid en het inzetten van je eigen ervaringskennis als regulier opgeleide hulpverlener van grote meerwaarde kunnen zijn. De andere kant van de medaille is dat er steeds hardere stemmen klinken dat we alleen maar ervaringsdeskundigen in de zorg moeten gebruiken en dat de noodzaak van regulier opgeleide mensen er niet meer is. In keiharde bewoordingen spreken mensen uit allerlei kringen zich hierover uit.
Je hebt niet jarenlang op school gezeten om vervolgens niet nuttig te kunnen zijn
Het gaat soms zo ver dat deze niet-ervaringsdeskundige hulpverleners ervan beticht worden voor een grote zak geld kinderen ‘zomaar af te pakken’ of je extra in de schulden te brengen. Of dat het onnozele wereldverbeteraars zijn die niets weten. Die elke casus te complex vinden. Ik ga dit niet (wetenschappelijk) kunnen onderbouwen, maar dit valt me steeds meer op als trend op sociale media als Facebook en – een stuk serieuzer – LinkedIn.
Grote misvatting
Ik vind het een grote misvatting en verontrustend, deze steeds luidere roep om alléén maar ervaringsdeskundigen en het daarmee gepaard gaande geluid dat je aan professionals zonder specifieke ervaringskennis per definitie niets hebt. Ervaringsdeskundigheid is een eigen professie en mag dus ook als zodanig worden beschouwd. Dat betekent niet dat we in de reguliere hulpverlening maar een beetje duimen zitten te draaien zonder enig besef van waar we mee bezig zijn of wie we voor ons hebben zitten.
Onder andere Movisie en GGZ Nieuws benoemen drie bronnen van kennis, namelijk wetenschappelijke kennis, professionele praktijkkennis en ervaringskennis. Wetenschappelijke kennis is evidence based, dus bewezen waar of bewezen effectief. Reguliere hulpverleners zijn hierin goed geschoold. Hebben een heleboel ‘boekenkennis’ die naar mijn mening echt niet zomaar uitgevlakt mag worden. Zij hebben een sterk ontwikkelde helicopterview en zijn breed inzetbaar. Je hebt niet jarenlang op school gezeten om vervolgens niet nuttig te kunnen zijn. Ook als je het geluk hebt gehad om zelf niet zoveel narigheid mee te maken en je ervaring dus alleen haalt uit het werken met anderen.
Opleidingen mogen meer aandacht hebben voor ervaringskennis van studenten en dat echt integreren
Ervaringsdeskundigen gebruiken wat zij zelf hebben meegemaakt, hun eigen herstelverhaal, als vertrekpunt. Hebben de situatie vanuit een heel ander perspectief doorleefd. Zijn een kei in het aankaarten van die dingen waar een ander niet aan denkt. Kunnen als de beste helpen om stigmatisering tegen te gaan en te empoweren. Ik denk dat het één het ander niet hoeft uit te sluiten en dat we elkaar alleen maar kunnen aanvullen.
Geen taboe
En ik denk dat we op de opleidingen nog meer aandacht mogen hebben voor ervaringskennis van studenten om dat echt te integreren. Dat hun ervaringen belangrijk zijn, maar ook een plekje krijgen. Dat er geen taboe meer op heerst. Dat er misschien wat minder uitvallen omdat ze zelf nog niet alles helemaal op een rijtje hebben.
Hogescholen zijn volgens een onderzoek van Movisie (2021) nog heel erg zoekende hierin. Ervaring met psychisch lijden of ontwrichtende sociale omstandigheden is geen zwakte, vaak is het juist je kracht. En misschien blijken degenen naar wie zo argwanend wordt gekeken de laatste tijd, toch veel meer verhalen te hebben dan men in eerste instantie zou verwachten.
Ook binnen organisaties zou ik graag zien dat we aandacht hebben voor die ervaringen, zonder de vraag of je die wel kan of mag delen, zowel richting cliënten als richting collega’s. Dat je die niet zo vaak ervaart als last of iets wat verborgen moet blijven. Een flaw. Ik heb eens een heel mooie uitdrukking gelezen: You are perfect. Not despite your challenges, but because of them. Laten we de stigma’s loslaten.
Marieke Bourgonje werkt als herstelondersteuner in de ggz
Foto: Karolina Kaboompics via Pexels.com