Wij kunnen ressentiment weerstaan door aan onze karakters te werken

Een groot gevaar ligt op de loer: ressentiment van degenen die zich tekort gedaan voelen. Met vandalisme, populistische uitlatingen en destructie tot gevolg. We kunnen daar weerstand aan bieden door te werken aan onze karakters.

Klimaatveranderingen en milieuvervuilingen, onzekere banen, nationale schulden en disfunctionele democratieën hebben ons vertrouwen in onze instituties, de toekomst, maar ook in elkaar beschadigd. Regelmatig horen wij dat toekomstige generaties het minder goed zullen hebben dan vorige. Dat klinkt allemaal onheilspellend, maar een nog groter gevaar dan achteruitgang en tegenspoed ligt op de loer, namelijk ressentiment onder degenen die zich tekortgedaan en machteloos voelen, én vergelding verlangen.

Wraaklust is de belangrijkste oorzaak van ressentiment. Echter, terwijl wraakzucht zich op bepaalde vijanden richt, en bevredigd wordt wanneer deze worden gestraft, houdt ressentiment niet op. Ressentiment is niet louter emotie, maar een geesteshouding gekweekt door aanhoudende haat, nijd en wraaklust. Een mens, een groep, of een natiestaat die door ressentiment gedreven wordt, is ‘gedwongen’ om wat hij niet kan bezitten te vernietigen. Dit kunnen materiële, maar ook intellectuele en culturele goederen zijn. Denk bijvoorbeeld aan het verbranden van boeken, het vernielen van monumenten, het vandalisme en vervuilen van de openbare ruimte. De Franse revolutie, het nazisme, hedendaagse vormen van nationalisme, en terrorisme zijn bij uitstek voorbeelden van de doorwerking van ressentiment.

Ressentiment is niet alleen een sterk gif, maar is ook zeer besmettelijk. Wij moeten alles doen om te voorkomen dat wij als individuele personen en samenleving naar de afgrond van het ressentiment afglijden.

Ressentiment is de zelfvergiftiging van de geest

In het westen zijn generaties doorgaans grootgebracht met de verwachting van gelijke economische kansen en materiële omstandigheden. Deze verwachting heeft zich geglobaliseerd, met als gevolg dat het heel normaal is geworden dat allen ter wereld de aspiraties hebben om carrière te maken, rijk te worden, een huis, televisie, smartphone, en auto te bezitten. Deze verwachtingen staan echter haaks op de werkelijkheid. In de echte wereld hebben sommigen niet eens genoeg voedsel, terwijl anderen in meer of mindere mate in materiële overvloed leven. Om de zaak erger te maken wordt deze overvloed op televisie, internet, en sociale media wereldwijd uitgezonden. Waarom is dit een probleem? Omdat wij in een wereld leven waarin allen in gelijke politieke en sociale rechten zijn gaan geloven, terwijl er grote verschillen in macht, rijkdom en opleiding heersen. Omdat moderne mensen continu bezig zijn zichzelf met anderen te vergelijken, zijn nijd, jaloezie en haat bijna onvermijdelijk binnen een kapitalistisch systeem waarvan concurrentie een integraal onderdeel is. De globalisering van dit systeem heeft ertoe geleid dat de voedingsbodem voor het ressentiment ook geglobaliseerd werd.

Ressentiment is de zelfvergiftiging van de geest; de mens die daaraan bezwijkt, kan zich er heel moeilijk van bevrijden. L’homme de ressentiment (een term afkomstig van Max Scheler) is bezeten door haat, wraakzucht, nijd, afgunst, en de impuls om te denigreren. Deze mens gaat vervolgens op zoek naar objecten om wat zijn levenshouding is geworden te bevredigen. Hij moet alles denigreren en vernietigen want dit is het enige wat opluchting biedt. Hij is niet in staat om schoonheid en grootheid te bewonderen. Concreet betekent het dat hij geen weerstand kan bieden aan de drang om alles wat groots en moois is een kopje kleiner te maken. Het ‘gewone’ vandalisme, bittere reacties op krantartikelen, populistische uitlatingen, en de terroristische vernietiging van oude monumenten zijn enkele voorbeelden van zulke drang. L’homme de ressentiment kan niet meer dankbaar zijn voor wat hij heeft en beleeft want hij is te gekweld om het goede te zien en te ervaren.

Ressentiment ontstaat door het onderdrukken van emoties, vooral wraakgevoelens, omdat men op het moment zelf niet kan reageren. Met andere woorden, de voedingsbodem voor het ressentiment is een combinatie van vernedering, nederlaag of onderwerping (bijvoorbeeld slavernij) aan de ene kant en een gevoel van machteloosheid aan de andere (Scheler 1992, 117, 119).

Naar verwondering en dankbaarheid om de ander

Echter, vernedering of uitbuiting leidt niet noodzakelijkerwijs tot ressentiment. De zwarten onder leiding van Martin Luther King waren sterk genoeg om een politiek van ressentiment te weerstaan (Lasch 1991, 386-387). King was geïnspireerd door Reinhold Niebuhrs idee van geestelijke oefening tegen haat en ressentiment. Deze konden beteugeld worden door de hoogste deugd, namelijk de liefde, aldus Niebuhr.

Het hart dat in beslag genomen wordt door de druk om beter te zijn dan de ander, door nijd en afgunst, heeft weinig of geen ruimte voor liefde en solidariteit. Vertrouwen en vriendschappelijke ontmoetingen kunnen in zulke omstandigheden niet gedijen. En dat zijn nu juist absolute vereisten om mens te zijn, en om te groeien, en voor een menswaardig bestaan. Omgevingen waarin vertrouwen, liefde, vriendschap of solidariteit niet primaire strevenswaarden zijn, zijn immers onmenselijke omgevingen. Hierin ontstaan niet alleen gewetenloze multinationals, ongeremde consumptiepatronen en geldzucht, maar ook geweld zonder reden, en uiteraard het terrorisme. En is er iets ergers dan de wens dat de ander er niet was? En hoe vaak is deze wens geen daad geworden?

Weerstand bieden aan ressentiment: werken aan onze karakters

De weg naar een samenleving waarin wij elkaar niet primair als rivalen zien, maar als medegenoten voor wier bestaan wij dankbaar zijn, begint bij onszelf. Oftewel, wij kunnen weerstand aan ressentiment bieden wanneer wij aan onze karakters werken. Deze vorming vindt plaats in verschillende kleine gemeenschappen, zoals het gezin, de school, de buurt, religieuze gemeenschappen, enzovoort. Door de ouder, de oudere zus of broer, oma en opa, en de leraar leert het kind onbaatzuchtig lief te hebben, ontvankelijkheid, eerlijkheid, dankbaarheid, en geduld. In alle gevallen gaat het niet om het overdragen van informatie, maar om voorbeelden en een aanstekelijke levenskracht. Deugden zoals moed, rechtvaardigheid, trouw en geduld kunnen immers niet aangepraat worden, maar worden geleefd binnen relaties. De leraar doceert door zijn woord én stilte, maar vooral door wie hij is (Buber 1990, 102). Het kind is een mens-in-wording dat liefdevol aangemoedigd moet worden om aan zichzelf te blijven werken. De vrijwillige coach of mentor en de maatschappelijk werker helpen de afgedwaalde jonge mens om bij zichzelf opnieuw te beginnen, en een andere weg te gaan.

Kortom, het is de bereidheid en het geduld om zich voortdurend om te vormen, en om elkaar daarin te helpen die het sterkste tegengif tegen ressentiment kunnen zijn.

Roshnee Ossewaarde-Lowtoo is filosoof en als onderzoeker van het project 'economie, liefde en menselijke volmaaktheid' verbonden aan de Tilburg University.

Referenties

Buber, M. (1990). A Believing Humanism. My Testament, 1902-1965. New Jersey & London: Humanities Press International, Inc.

Lasch, C. (1991). The True and Only Heaven: Progress and its Critics. New York/London: W.W. Norton & Company.

Niebuhr, R. (1963). Moral Man and Immoral Society: A Study in Ethics and Politics. London: SCM Press.

Scheler, M. (1992). On Feeling, Knowing, and Valuing: Selected Writings. Chicago and London: The University of Chicago Press.

 

Foto: dem_Christoph (Flickr  Creative Commons)

Reacties op dit artikel (4)

  1. Heel interessant. Blijkt maar dat ressentiment weer volop in de belangstelling staat.Er zitten nogal wat vooronderstellingen in zoals de stelling:
    “Wij kunnen ressentiment weerstaan door aan onze karakters te werken.”
    Mijn vraag:
    • Is het mogelijk om je karakter te verbeteren. Je karakter is toch een onderdeel van jezelf, zoals je bent. Gedrag is te veranderen, maar je karakter ook? Vorming is uiteraard een belangrijk instrument. Tegenwoordig is er zelfs een discussie over “de vrije wil”. Bestaat deze wel? (“De vrije wil bestaat niet”, Victor Lamme. Alles is al vastgelegd in onze hersenen.) Ook daarover is volop discussie. Ikzelf denk overigens van wel, maar het is zeker niet vanzelfsprekend. Natuurlijk willen we wel dat de vrije wil bestaat, maar is het ook zo.
    Het probleem met het benoemen van deze oorzaak wordt verschoven naar het individu; de maatschappelijke context blijft buiten beeld. Mij lijkt dat ook de maatschappelijk context een oorzaak vormt.
    Verder:
    Ressentiment ontstaat door het onderdrukken van emoties, vooral wraakgevoelens, omdat men op het moment zelf niet kan reageren. Met andere woorden, de voedingsbodem voor het ressentiment is een combinatie van vernedering, nederlaag of onderwerping (bijvoorbeeld slavernij) aan de ene kant en een gevoel van machteloosheid aan de andere (Scheler 1992, 117, 119).
    Opmerking: Het uitgangspunt is religieus. Scheler was eveneens religieus; ook de aangehaalde, en zeer interessante, filosofen zijn dat. Het is m.i. van belang om de achtergrond van waaruit een artikel is geschreven te kennen.
    U sluit bij het kiezen van de oorzaak van ressentiment aan bij Scheler. Er zijn ook twee andere invloedrijke filosofen, die oorzaken van ressentiment aanwijzen. Dat zijn Nietzsche (die heeft dit onderwerp op de kaart gezet) en de onlangs overleden Girard (1923-2015). Scheler ken ik niet zo goed, maar Nietzsche en vooral Girard veel beter. (voor zover je denkers ooit kan kennen).
    Nietzsche verafschuwt het ressentiment als geen ander. Hij verzet zich dan ook tegen het “kudde-instinct”, dat vooral wordt gepredikt door de moraalpredikers: predikanten en socialisten.
    Van hem is de uitspraak: “God is dood”, maar die wordt vaak heel verkeerd uitgelegd. De uitspraak komt uit het verhaal van de Dolle Mens (De vrolijke wetenschap, blz. 130) Daarin vertelt de Dolle Mens op de markt dat hij God zoekt, maar constateert vervolgens dat God dood is. De omstanders lachen en roepen: dat weten we al lang. Maar zegt de dolle mens: “Wij hem hebben gedood” en jullie beseffen niet wat dat betekent!
    Zijn oorzaak ligt in het kudde-instinct dat de mens wordt voorgehouden door de moraalpredikers. (Overigens verzette hij zich wel tegen de toenmalige kerkelijke dogma’s, maar was hij een hartstochtelijke fan van Jezus. Juist ook vanwege zijn houding tegenover ressentiment.) Zijn oplossing is dan ook: mens sta op. Ga ervoor. In zijn theorie van “de wil tot macht is hij ook nu nog zeer invloedrijk in de (amerikaanse) politiek. Uit zijn filosofie haalt de schrijver Ayn Rand in haar boek “De eeuwige bron” (1943): Gij zult op uw voordeel uit zijn, ook ten koste van al het andere”. Ze gaat zover, dat je niet moet helpen bij afwassen wanneer je dat geen voordeel oplevert. Dit boek is nog steeds een bestseller en wordt op ieder college in de VS gratis uitgedeeld door het grootkapitaal. Het is de bron van het neo-kapitalisme optima forma. Vorig jaar is door de Amsterdamse toneelgroep dit boek op toneel gebracht. In diverse filmhuizen is de film over dit boek gedraaid. Het is niet zo verwonderlijk dat presidentskandidaat Trump zo hoog scoort: het ressentiment in de VS is groot, en niet alleen onder de zwarte bevolking. Het maakt niet uit wat Trump zegt, het gaat niet meer om de inhoud, maar er is grote aversie tegen de ongrijpbare macht van de politiek. De macht van de stemmende meerderheid. De oplossing, door de interpretatie van Nietzsche, is dus: zet je af tegen het kudde denken, wees jezelf.
    Ook in Nederland is er een stroming tegen de macht van de democratische meerderheid. Echte democratie betekent m.i. ook dat je rekening houdt met de minderheid. Niemand uitsluiten! Zodra hier een kabinet ervaart geen meerderheid meer in een eerste kamer te hebben dan komen er stemmen op om deze maar af te schaffen. Of de functie ervan willen beperken. Macht smaakt altijd naar meer. Het ressentiment wordt aangewakkerd. In het verleden werden politici als boer Koekoek (die was tegen verplichte betaling van de boer aan het Landbouwschap) en Janmaat (Nederland is vol) uitgesloten door de politiek. Nu waren beiden geen gewiekste politici, maar Koekoek heeft gelijk gekregen en Janmaat’s punten worden nu door velen gedeeld. De rol van de toenmalige politiek heeft zeker ressentiment aangewakkerd.
    Girard staat er weer anders in.
    René Noël Girard (Avignon, 25 december 1923 – Stanford, 4 november 2015) was een Frans-Amerikaans antropoloog, filosoof, historicus, vergelijkend literatuurwetenschapper en emeritus-hoogleraar aan Stanford University (Stanford, Californië) en Duke University (Durham, North Carolina). Hij wordt als een van de grootste vernieuwers in de hedendaagse menswetenschappen beschouwd. Hij had een ere-doctoraat aan de VU. In het boek van de Girard studiekring “Rondom de Crisis heb ik ook een bijdrage geleverd over reorganisatieprocessen bezien vanuit de visie van Girard. Zijn oorzaak voor ressentiment is uitvoerig gedocumenteerd vanuit bestudering van religie, literatuur, mythen, en volksverhalen. Ik vind het indrukwekkend hoe hij een stukje samenleving “verklaart”. De kern van zijn filosofie is: mensen doen elkaar na {dat wisten we al}, maar ze doen elkaar ook na in hun begeerte. Alle begeerte is bemiddeld d.w.z. je begeert het, omdat een ander het begeert. (Het beste waar te nemen in de werking van reclame). Deze driehoeksbegeerte leidt tot spanningen, mimetische spanningen, die tot geweld leiden. Teveel gelijkheid in een gemeenschap leidt tot zo’n crisis.(!) Zo’n crisis wordt bedwongen door een zondebok. Deze wordt geofferd omwille van de rust in de gemeenschap. Het offer van de zondebok herstelt de verhoudingen. Dit zondebokmechanisme is volgens Girard de oorzaak van ressentiment. Het gaat te ver om dit nu volledig te beschrijven. De liefhebbers kunnen veel op het internet vinden. Girard sluit dus wel enigszins aan bij Scheler, maar bij hem ligt de oorzaak niet bij het individu (karakter), maar bij het zondebokmechanisme in de maatschappij. Girard is overigens op latere leeftijd RK geworden vanwege de vele bijbelverhalen, die dit mechanisme in beeld brengen. In vrijwel iedere mythe en volksverhaal, maar ook in de literatuur, vooral Shakespeare, Dostojewski, is ook dit mechanisme te ontdekken.
    Het artikel had veel rijker kunnen zijn door ook deze filosofen erbij te betrekken.
    IN de praktijk ben ik bezig met het onderwerp ressentiment i.v.m. het zoeken naar de oorzaak van pestgedrag en i.v.m. zogenaamde samenspraakprocessen om de invloed van burgers op besluitvorming van de politiek en bestuur van een gemeente te verbeteren.

  2. ‘Wraaklust is de belangrijkste oorzaak van ressentiment. Echter, terwijl wraakzucht zich op bepaalde vijanden richt, en bevredigd wordt wanneer deze worden gestraft, houdt ressentiment niet op. Ressentiment is niet louter emotie, maar een geesteshouding gekweekt door aanhoudende haat, nijd en wraaklust.’

    Neem de Islam. De cultuur van het ressentiment, in India, Indonesia enz., nu hier om de hoek.

  3. Geachte HPAX,
    Waar komt die wraaklust dan vandaan? Is wraaklust niet een gevolg van ressentiment i.p.v. een oorzaak?

  4. @ FRITS dd 4 mei 2016 19.52

    Als mijn vriend wordt vermoord, krijg ik last van wraakzucht. Daaraan voldaan, houdt (droogt) zij langzamerhand op. Soms. Zo niet, lijkt het mij dat je dan van ressentiment mag gaan spreken, een continu volgehouden gevoel dat alle negatieve kanten kan op gaan en niet van vergeving en eigen schuld wil weten.

    Ressentiment, de eeuwige, ingeslepen wrok, kan dan de karaktertrek van een persoon en / of een samenleving worden. Neem de Islam, ihb de Shia, waarin ressentiment motief is om te leven, en elkaar en anderen uit te roeien. Wat moet je nog anders doen, en het is geen saai leven.

    Waar ik voor pleit, is met het ressentiment niet ook de wraak (woord, gevoel, daad) te verwerpen. Er is recht op wraak, psychologisch, maatschappelijk. Er is de neiging in onze Christelijk opgevoede landen om dat wel te doen, en in ieder geval het woord ‘wraak’ als zijnde primitief uit de beschaafde conversatie te houden. Wat ook weer tot ongezonde toestanden leidt.

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *