Toen ik onlangs het hemeltergende geraaskal van Caroline van der Plas in de Tweede Kamer aanhoorde, moest ik aan een oud boek denken van de Spaanse filosoof José Ortega y Gasset.
Al in 1930 voorspelde hij in zijn meeslepende boek De opstand van de massamens op magistrale wijze de wereld waar we nu inzitten. De openingszinnen beloven al veel goeds. ‘Wat er aan goeds gebeurt in de wereld, dringt slechts zwakjes door in Spanje. Maar wat er aan kwaad geschiedt, klinkt Spanjaarden juist als muziek in de oren en oogst bij ons meer enthousiaste bijval dan elders.’
‘We zien een leger van talentloze journalisten, professoren en politici een soort Inquisitie van Rancune vormen’
In plaats van terug te grijpen naar het fundament van democratie - het verbeteren van het bestaan van de onderklasse – vereenzelvigt de populist zich als valse sympathisant met diezelfde onderklasse en uit dat door platvloers taalgebruik en onbehouwen doen en laten, met alle gevolgen van dien.
Voorspellend
Als ik Ortega lees, ben ik verbaasd dat dit werk al bijna honderd jaar oud is. De slotalinea van het eerste hoofdstuk had letterlijk gisteren in Nederland geschreven kunnen zijn. ‘En zo zien we thans een leger van talentloze journalisten, professoren en politici een soort Inquisitie van Rancune vormen die, in de woorden van Quevedo (een satirische dichter uit de zeventiende eeuw, MC), zo mager en geel is omdat ze altijd bijt en nooit eet. Wat heden ten dage doorgaat voor ‘democratie’ en ‘publieke opinie’ stelt weinig meer voor dan wat venijnige oprispingen van deze zieke zielen.’
Opvattingen van experts die niet stroken met hun platvloerse logica worden weggegooid als oud vuil
Wonderlijk dat pakweg Wierd Duk, Paul Cliteur of Caroline van der Plas al genadeloos doorzien werden door Ortega nog voordat ze geboren waren.
Elite
Populisme begint met dedain voor de elite, waarbij - in de woorden van de filosoof - de vulgaire geest in het volle bewustzijn van de eigen vulgariteit, de euvele moed heeft zijn platheid bot te vieren en alom op te dringen. Opvattingen van experts die niet stroken met hun platvloerse logica worden weggegooid als oud vuil.
Dit dystopische beeld is inmiddels onze dagelijkse realiteit. Je merkt toch niks van klimaatverandering onder de douche! Die wetenschappers moeten eens naar Antarctica of dinosauriërs kijken! Nee, dan die vissers, die zorgen voor een schone oceaan! Laten we maar drie miljoen stoppen in een zinloze naamsverandering van een ministerie om die anderhalve visser en een scharrenkop te plezieren!
Lezen is voor dummies! D66-rechters! Wetenschap is ook maar een mening!
Op deze manier kunnen cabaretiers beter een ander beroep kiezen, want hier kom je niet overheen. Ortega verzucht dat het idee dat het gelijksideaal ook buiten het domein van de politiek zou gelden, een misvatting is die onherroepelijk tot een verplatting leidt.
Het kind en het heertje
De massamens die de macht grijpt, kenmerkt zich door een diepgewortelde overtuiging dat het leven makkelijk en overvloedig is, zonder de tragiek van beperkingen. Dat roept weer een gevoel van macht en trots op die leidt tot de vreemde gedachte dat hun ontwikkeling voltooid is. Lezen is voor dummies! Ik heb op Facebook gehoord dat iemand er anders over denkt! De combinatie van eigenschappen leidt tot het afsluiten van externe autoriteiten. D66-rechters! Wetenschap is ook maar een mening!
Ortega beschouwt de populist als een kruising tussen een verwend kind en een zelfgenoegzaam heertje
Dit verklaart waarom populisten liever een slachtofferrol aannemen dan verantwoording afleggen. Ortega beschouwt de populist als een kruising tussen een verwend kind en een zelfgenoegzaam heertje. Hoor ik iemand Thierry Baudet roepen? Of toch maar Geert Wilders?
Moraal
Ortega concludeert dat de massamens geen moraal heeft en dat dat zeer bedreigend is, wat natuurlijk ook op pijnlijke wijze uitkwam in de Tweede Wereldoorlog. Als we kijken naar de uitlatingen van Trump, het schaamteloos gejokkebrok van populisten in onze eigen Tweede Kamer en het consequent aanwijzen van zondebokken die zich moeilijk kunnen verweren (zoals asielzoekers), dan staan we er niet veel beter voor dan Europa in de dertiger jaren.
It’s the economy, stupid!
In een schitterend nawoord is de Peruviaanse schrijver Mario Vargas Llosa vol lof over Ortega, maar legt hij tevens de vinger op de zere plek. Ortega was niet zo goed in oplossingen, vond Vargas Llosa, omdat hij economie niet goed begreep. Nu hoort u het eens van een ander!
Bij de VVD is nauwelijks iets liberaals meer te ontdekken, bij links is de markt verdacht en wat er tussen zit is klein
Ortega was een klassieke liberaal. Hij verplatte het liberalisme niet tot de vrije markt, maar liet zien dat liberalisme vooral een houding is op de maatschappij gebaseerd op verdraagzaamheid en respect, liefde voor cultuur, het verlangen om vreedzaam met elkaar samen te leven en op de onvoorwaardelijke verdediging van vrijheid. Maar hij trok daar niet de juiste conclusies uit, waardoor oplossingen bleven hangen in gemeenplaatsen.
Waarden onder druk
Kijken we naar het huidige politieke discours, dan staan de bredere liberale waarden van Ortega onder druk. Bij de VVD is nauwelijks iets liberaals meer te ontdekken, bij links is de markt verdacht en wat er tussen zit is klein. Het woord liberaal is zelfs verdacht geworden en wordt regelmatig in één adem genoemd met neo-liberaal , wat al gevaarlijk dicht opschuift richting de duivel.
Geest
De geest is uit de fles en wie hem erin terug wil stoppen, moet van goeden huize komen. Willen we een oplossing in de geest van Ortega, dan moeten we terug naar de grondbeginselen van het klassieke liberalisme zoals hierboven beschreven. Die beginselen zijn eigenlijk niet zo controversieel als ze lijken en daarmee onterecht in een verdachte hoek geplaatst.
Als het aanstaande kabinet er een puinhoop van maakt, ontstaat ruimte voor een nieuw geluid
Liefde voor cultuur, vrijheid, verdraagzaamheid en vredelievendheid zouden populair moeten zijn bij de achterbannen van minimaal GroenLinks, de ChristenUnie, de Partij voor de Dieren, D66, het CDA en delen van de VVD, de PvdA en het NSC. Maar noem het vooral geen liberalisme. Ik noem het liever win-win, want dat is precies waar economie over gaat, of over zou moeten gaan. En het is een neutraal en vriendelijk begrip.
Op drift
De opstand van de massamens kan alleen worden onderdrukt door de moraal terug te brengen in de politiek. Een politieke beweging die gestoeld is op win-win, vrijheid en verdraagzaamheid hoeft niet links of rechts te zijn. Het electoraat is op drift. We hebben de fiasco’s gezien van LPF, FvD en BBB die van alles beloven, maar nooit iets waarmaken. Ondanks dat is de dorst naar het onzindelijke vocht van rattenvangers van Hamelen nog altijd groot. Maar die is vooral ook groot omdat er geen geloofwaardig win-win verhaal tegenover staat, waar ook mensen voor kunnen gaan die niet voor de goedkope praatjes van populisten zwichten.
Schoolbord
Misschien gaat het wel lukken vanuit het ongerijmde. Als het aanstaande kabinet er een puinhoop van maakt (en alles wijst daarop), ontstaat ruimte voor een nieuw geluid. Een geluid dat een stuk vriendelijker is dan het huidige gekras van nagels over een schoolbord. Merci Caroline!
Marcel Canoy is hoogleraar gezondheidseconomie en dementie aan de VU. Hij is daarnaast adviseur van de Autoriteit Consument & Markt (ACM).