Al lang geleden zagen we dat de zorg niet kon blijven zoals ie was. Betaald door volksverzekeringen en belastingen kon een ieder heel lang voor zorg en ondersteuning een beroep doen op professionals. Dat groeide ons financieel boven het hoofd. Maar zelfs al zouden we het financieel voor elkaar krijgen, dan zijn er domweg onvoldoende mensen om als verpleegkundige, dokter of fysiotherapeut in de zorg te werken.
We staan nu aan de vooravond van een grote stap: niet alleen méér gezondheid met minder zorg, maar ook meer aandacht voor welzijn met zelf- en samenredzaamheid.
Wat is de systeemwereld?
In het licht van deze verandering horen we nog al eens de termen systeemwereld en leefwereld. Taal is belangrijk en voor je het weet gebruiken we dezelfde termen voor iets anders, dus hier even een verheldering van de begrippen. Cultuurpsycholoog en publicist Jos van der Lans zegt: ‘De systeemwereld is alles wat mensen ontwikkeld hebben aan instellingen en structuren op gebieden als economie, politiek, onderwijs, wetenschap, overheid, gezondheidszorg, verzorgingsstaat enzovoort, enzovoort. De leefwereld is het ervaringsdomein, waarin mensen met elkaar omgaan in en buiten de systemen.’
Oplossingen
Nu zijn de oplossingen om te werken aan ‘minder zorg, meer welzijn’ gericht op de systeemwereld. Die krijgt tools in handen: het Integraal Zorg Akkoord (IZA), het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en ook nog het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO). Bij allemaal wordt in verschillende bewoordingen gezegd dat er geluisterd moet worden naar mensen, dat zij betrokken moeten zijn. En dat iedereen moet weten dat we gezonder moeten leven en meer voor onszelf en elkaar moeten zorgen. De rol van de sociaal werker is om mensen daarbij te helpen.
Sociaal werk goede schakel
In een recent artikel op Sociale Vraagstukken van Maurits Sanders, Johan Visser en Casper van den Bergh wordt als oplossingsrichting gekozen voor een sterke welzijnssector als verbinder tussen zorg en de samenleving. En zo dus als belangrijke partij voor een toekomst met het streven naar ‘minder zorg en meer welzijn’. Ik ben het daarmee eens en denk dat het sociaal werk een goede schakel is tussen de leefwereld en de systeemwereld. Daar worden ze immers voor opgeleid.
We hadden wel oog voor de nood die er was, maar we keken naar korte termijnoplossingen
Maar hoe ziet dat er in de praktijk uit? Het domein van de sociaal werker is samenlevingsopbouw. Maar het versterken van buurten en wijken én het mogelijk maken dat mensen kunnen meedoen aan de samenleving, schoot er in het recente verleden helaas bij in.
Het geld dat beschikbaar was voor welzijnswerk, was nodig voor de individuele begeleiding, voor de jeugdzorg. En daarmee hadden we wel oog voor de nood die er was, maar we keken naar korte termijnoplossingen. En níet over schotten heen, om te komen tot toekomstbestendige oplossingen.
Het is ingewikkeld om aan te tonen wat de impact is van de inzet van sociaal werkers
Ik merk bij Versa Welzijn – mijn nieuwe werkkring – dat het ook lastig is om aan te tonen wat de waarde van het werk in de sociale basis is. Het belang wordt gezien, maar het is ingewikkeld om aan te tonen wat de impact is van de inzet van sociaal werkers.
Minder druk op zorg
We gaan gelukkig wel weer een fase in waarin het belang van het sociaal werk wordt ingezien. De aanleiding is de verwachting dat het investeren in sociaal werk – of liever gezegd, dat het investeren door het sociaal werk in buurten en wijken – problemen gaat oplossen, voor minder zorg gaat zorgen. De nadruk op het versterken van zelf- en samenredzaamheid, initiatieven door inwoners, voor inwoners, zal de druk op de zorg verminderen. Een verwachting vanuit het systeem is dat een en ander efficiënter zal zijn dan nu én dat daarmee geld bespaard wordt én wordt bijgedragen aan het oplossen van de arbeidsmarktproblemen. Herkenbaar?
Wat mij opvalt is dat het maar niet lijkt te lukken de twee werelden – leef en systeem – met elkaar in balans te brengen, met het sociaal werk dus in de uitdagende middenpositie. De akkoorden en programma’s die zijn opgetuigd om de problemen in de zorg aan te pakken zijn ingericht vanuit een systeem met verantwoording op de korte termijn – IZA bijvoorbeeld loopt drie jaar.
Oplossingen vanuit de leefwereld van mensen in buurten en wijken vragen om een veel langere doorlooptijd
Oplossingen vanuit de samenleving, vanuit de leefwereld van mensen in buurten en wijken, vragen om een veel langere doorlooptijd. Daarom is het ook zo jammer dat we de afgelopen decennia zo onbetrouwbaar zijn geweest naar de sector, met name waar het gaat om samenlevingsopbouw. En zeker, we wéten wel dat we mensen nodig hebben om deze grote noodzakelijke beweging te maken van de verzorgingsstaat met geanonimiseerde solidariteit naar een samenleving waarin we omzien naar elkaar. Maar onze neiging om het over hun hoofden heen te willen organiseren, is hardnekkig.
Voorbeelden van de kloof
Twee voorbeelden om dit de kloof tussen leef- en systeemwereld te illustreren. Neem iemand met een handicap die het een en ander goed heeft geregeld voor zichzelf, maar gaat verhuizen naar een andere gemeente, en dat daar allemaal opnieuw moet regelen. De aangepaste rolstoel moet dus worden ingeleverd en alle voorzieningen die het mogelijk maken om zo zelfstandig mogelijk te leven, blijven achter in de gemeente die wordt verlaten. De nieuwe gemeente gaat vervolgens eerst bekijken of al die voorzieningen wel nodig zijn en geeft dan een beschikking af. Dit kan echt niet meer!
De zorg kent een inspectie en kwaliteitssystemen. Koekjes mogen alleen apart verpakt worden volgens de HACCP-regels
Een ander voorbeeld komt voort uit het VWS-programma dat ik samen met Cecil Scholten heb geleid waarin we de positie van mantelzorg in de zorgsector wilden verbeteren. Mantelzorgers brengen het leven in de verpleeghuizen naar binnen en helpen vaak bovendien een handje mee. Bijvoorbeeld door gezellig met de thuis door de kleinkinderen gebakken koekjes rond te gaan bij de koffie. Maar de zorg kent een inspectie en kwaliteitssystemen. Koekjes mogen alleen apart verpakt worden volgens de HACCP-regels.
Wicked problem
Waarom is het toch zo moeilijk om het wicked problem van tekorten op de arbeidsmarkt en een toenemende zorgvraag op te lossen binnen het huidige systeem? Deze video laat mooi zien waarom een systeem barrières opwerpt. Het antwoord is: anders inrichten, anders samenwerken, anders verantwoorden en meer geduld.
Gaan de akkoorden en programma’s de oplossingen bieden en uiteindelijk leiden tot meer welzijn en minder zorg? En wel zodanig dat de meest kwetsbare mensen niet tussen wal en schip vallen, maar de ondersteuning krijgen die het mogelijk maakt voor hen om te participeren?
Anita Peters is scheidend programmadirecteur van Movisie
Foto: Fred Tigelaar