De sociaal professional is een sociaal veranderaar, zo staat in het Sectorplan Hogere Sociale Studies van de Vereniging Hogescholen (2023). En het beroepsprofiel van de beroepsvereniging van professionals in sociaal werk (BPSW) benadrukt dat werkers zich bewust moeten zijn van de verhouding tussen maatschappelijke oorzaken en individuele problemen om bij te dragen aan sociale verandering (Koeter 2022). In het maatschappelijk debat van de afgelopen jaren over de rol van sociaal werk komt deze wens krachtig en dringend naar voren in oproepen voor meer politiserend sociaal werk.
Ander verhaal
Hoe (aankomend) sociaal werkers zichzelf zien, is helaas een heel ander verhaal. We concluderen uit essays van afstuderende studenten – waarin ze hun visie op sociaal werk articuleerden – en uit gesprekken met werkveldpartners dat de meeste studenten zichzelf zien als individueel hulpverleners. Zij dichten zichzelf geen actieve rol toe in het bewerkstelligen van sociale veranderingen.
Zodra reflectie aan bod komt, kijken studenten vooral naar zichzelf
Dat was voor ons de aanleiding om het boek Kijk naar de context! (2024) te maken. We adresseren daarin de discrepantie tussen de opdracht van sociaal werkers en de beroepsopvatting van (aankomend) sociaal werkers. De focus van het boek ligt op het ontwikkelen van context-sensitiviteit: het vermogen om behalve op de individuele situatie, casus of cliënt, de blik te richten op de bredere omgeving zoals beleid, de betrokken organisaties en grote maatschappelijke vraagstukken. Inclusief het vertalen ervan naar het eigen professioneel handelen.
Bewust zijn van krachtenveld
We definiëren sociale reflexiviteit als ‘bewust zijn’ van het krachtenveld in het sociaal werk. Deze vorm van reflecteren bevordert context-sensitiviteit. Binnen de opleidingen Social Work is hiervoor echt te weinig aandacht. Studenten krijgen vanaf dag één weliswaar theorieën, modellen en opdrachten voorgeschoteld waarin cliënten als onderdeel van verschillende contexten centraal staan. Maar zodra reflectie aan bod komt, kijken ze vooral naar zichzelf, waarbij de context en anderen naar de achtergrond verdwijnen. Dat komt doordat reflectie vooral gericht is op de individuele ervaringen en het persoonlijke leerproces. Daardoor ontstaat er een soort bijziendheid, omdat de blik zich soms ongemerkt beperkt tot wat dichtbij is. Wij doen daarom een appèl op docenten om meer aandacht te besteden aan sociale reflexiviteit.
Spanningen
Ervaringskennis is een belangrijke kennisbron in het sociaal werk, waarvan (aankomend) sociaal werkers zich bewust moeten zijn en waartoe zij zich moeten leren verhouden. In ons boek bespreken we in het hoofdstuk ‘Context-sensitief werken met ervaringsdeskundigheid’ de vooroordelen en aannames over het benutten van ervaringskennis en persoonlijke ervaringen. Het illustreert waarom context-sensitiviteit en sociale reflexiviteit zo belangrijk zijn.
Wij vinden het noodzakelijk om ruimte te creëren voor persoonlijke ervaringen en ervaringskennis
We laten de lezer kennismaken met de verschillende begrippen rond ervaringsdeskundigheid, de rollen en verwachtingen over ervaringsdeskundigen, het belang ervan en de spanningen die soms ontstaan in de samenwerking met ervaringsdeskundigen. Ook behandelen we hoe ‘epistemische onrechtvaardigheid’ – het onrecht dat kan ontstaan door iemand niet als volwaardige bezitter van kennis te behandelen – kan bijdragen aan die spanningen. Daarbij zetten we als docent-onderzoekers (die ook werken als docent in het lectoraat Empowerment en Professionalisering) in het betreffende hoofdstuk aan tot kritische reflectie met behulp van opdrachten aan studenten.
Eigen shit delen
Het belang van ervaringskennis in hulpverlening, bij beleid of bij onderzoek is een veelbesproken onderwerp. Op socialevraagstukken.nl is een scala aan artikelen hierover te vinden. Wij vinden het noodzakelijk om ruimte te creëren voor persoonlijke ervaringen en ervaringskennis. En vinden ook dat ervaringsdeskundigen en professionals altijd kritisch moeten blijven kijken naar de omstandigheden waarin ze dat doen en of de cliënten er wat mee opschieten.
Ook sociaal werkers moeten zich openstellen voor kritiek of vraagtekens van ervaringsdeskundigen
In 2020 schreven we dat hulpverleners hun eigen shit thuis moesten laten op basis van wat jongeren aangaven in een onderzoek (Steenvoorde e.a. 2020). Let wel: het was niet onze eigen mening die we verwoordden; het waren de ervaringen van de jongeren zelf. Dit artikel heeft opvallend veel felle reacties opgeleverd van zowel ervaringsdeskundigen als professionals. Ze spraken de door ons gedeelde ervaringen van jongeren tegen omdat ze zelf andere ervaringen hadden.
Gelijkwaardige samenwerking
Een ervaringsdeskundige is in essentie iemand die op basis van persoonlijke en collectieve ervaringskennis in staat is deze kennis door te geven aan anderen. Elke vorm van kennis – dus ook ervaringskennis – mag onderwerp zijn van een kritische blik, dat is wat de transitie van ervaring naar kennis inhoudt. Om tot samenwerking met bijvoorbeeld sociaal werkers te komen, is deze kritische blik wel nodig. Dat is overigens wederzijds; ook sociaal werkers moeten zich openstellen voor kritiek of vraagtekens van ervaringsdeskundigen. Dit is een noodzakelijke stap in de ontwikkeling naar gelijkwaardige samenwerking tussen mensen die werken vanuit verschillende kennisbronnen.
Sociaal-reflexief en context-sensitief
Wij pleiten ervoor dat die kritische brede blik ontstaat door sociale reflexiviteit en context-sensitiviteit. In haar artikel op socialevraagstukken.nl reduceert Bourgonje (2024) sociale reflexiviteit tot het vermogen je te kunnen verplaatsen in een ander. Zij stelt daarbij terecht dat dit een ‘open deur’ is binnen de hulpverlening. Het minste wat men moet kunnen om een adequate hulpverlener te zijn, is je proberen te verplaatsen in een ander.
Het gaat om het vermogen je bewust te zijn van jouw blinde vlekken
Een heel ander verhaal is het begrip van sociale reflexiviteit. Dit gaat verder dan reflecteren op hoe jouw verhaal landt bij de ander. Het gaat om het vermogen je bewust te zijn van jouw blinde vlekken, wat die voor doorwerking hebben in jouw gedrag en hoe dat vervolgens invloed heeft op de manier waarop jij communiceert en een reactie teweegbrengt bij de ander. En dan ook nog eens vanuit bewust zijn van het krachtenveld eromheen. Klinkt niet simpel en dat is het ook niet. Het vergt namelijk heel veel meer dan enkel de overweging ‘is dit handig om nu te vertellen of niet’.
Kritische reflectie
De metafoor van een spiegel kan hierbij helpen. Als je sociaal-reflexief bent, kijk je niet zozeer in een spiegel waarin je jezelf gereflecteerd ziet. Eerder zie je in een ruit de weerspiegeling van jezelf en bijvoorbeeld van collega’s, en kijk je ook door de ruit naar de wereld erachter. Docenten moeten studenten vanaf jaar één gaandeweg leren op deze andere en bredere manier te reflecteren. Dat moet een prioriteit zijn. We moeten ernaartoe dat ze zich deze complexe vaardigheid eigen maken en die verspreiden onder sociaal werkers én ervaringsdeskundigen.
Niet bij voorbaat denken dat de eigen ervaringen leidend moeten zijn of onthuld moeten worden
Ervaringsdeskundigheid en het inzetten van (eigen) ervaringskennis krijgen veel aandacht bij Social Work-opleidingen. De mooiste ontwikkeling die studenten en docenten hierin gezamenlijk kunnen doormaken, is het verder aanleren van context-sensitiviteit inclusief kritische reflectie op wanneer en hoe je welke kennisbronnen inzet. En dat we dan samen zo’n onderzoek als dat van Israelashvili e.a. (2020) bespreken. Daaruit blijkt dat je minder goed luistert bij een gedeelde ervaring omdat je dan al dingen invult: zoals je het zelf hebt ervaren, zo zal die ander dat ook wel voelen. Kortom, niet bij voorbaat denken dat de eigen ervaringen leidend moeten zijn of onthuld moeten worden en ook niet dat alle antwoorden in de boeken staan.
Josine Steenvoorde en Mark van Dijk zijn docent-onderzoeker. Lilian Linders is lector Empowerment en Professionalisering en redacteur van Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken. Allen werken voor Hogeschool Inholland.
Foto: Respostas com Você via Pixabay