47 jaar geleden kwam Halleh Ghorashi als politiek vluchteling naar Nederland. Ze merkte al snel dat de machtsverhoudingen hier anders in elkaar staken. ‘In Iran was het helder: de macht van onderdrukking en uitsluiting kwam vooral van het regime, dat legde ons van bovenaf van alles op. In Nederland werkt het subtieler, hier zitten de machtsverhoudingen ingebakken in vele vanzelfsprekendheden in het dagelijks handelen.’
‘Nieuwkomers zijn per definitie anders, dan zie je de overeenkomsten niet meer’
Die vanzelfsprekendheden werken door in gesprekken en dagelijkse interacties, in hoe beleid tot stand komt en in de heersende beelden over vluchtelingen en andere migranten. Ghorashi analyseerde dat deze manier van kijken naar migratie en diversiteit is ontstaan en bestendigd langs twee historische lijnen: die van de verzuiling en die van de verzorgingsstaat. ‘Door de verzuiling waren we er in Nederland decennialang aan gewend geraakt dat mensen in andere zuilen anders waren. De onderlinge verschillen waren geïnstitutionaliseerd. Het gevolg hiervan was dat de politiek en de wetenschap bij de komst van de migranten uit islamitische landen ook dachten in termen van een nieuwe zuil. Maar in het geval van de nieuwkomers in die nieuwe zuil werd het verschil zelfs een dichotomie: ze zijn per definitie anders, dan zie je de overeenkomsten niet meer.’
Bijeffect van de verzorgingsstaat
Over de tweede historische component, de verzorgingsstaat, zegt Ghorashi: ‘Die heeft zeker positieve kanten. Maar het bijeffect van de verzorgingsstaat is dat ‘verzorgen’ een kerntaak is, en dat de overheid dus op zoek gaat naar groepen die kwetsbaar zijn en achterstanden hebben. Zo ontstond het achterstandsdenken en de welzijnsindustrie om hen te helpen. Die paternalistische houding dat de ander zou moeten worden zoals jij, zie ik nu nog steeds bij beleidsmakers, het maatschappelijk middenveld en ngo’s.’
‘Als je denkt dat je goed bezig bent, heb je niet de behoefte om te reflecteren’
Het laatste wat Ghorashi echter wil doen, is met de vinger wijzen, omdat iedereen dit achterstandsdenken met zich meedraagt. ‘Het grootste probleem is dat het samengaat met goede intenties: mensen willen anderen helpen. En als je denkt dat je goed bezig bent, dan heb je niet de behoefte om te reflecteren op effecten van je acties. Maar het is belangrijk om de mensen met wie of voor wie je werkt aan het woord te laten en de complexiteit van hun verhaal te horen. Zodat je ze kunt erkennen in hun kwetsbaarheid én in hun veerkracht en alle andere kwaliteiten.’
Zondebok
‘Door te reflecteren, kun je dominante discourses ontregelen’, vervolgt Ghorashi. Daar hoort wat haar betreft het bevragen van het historisch gevormde gedrag bij. En dat geldt voor de volle breedte van het migratiedebat, van de opvang van asielzoekers tot het inburgeringsbeleid en de woningcrisis. Om met dat laatste te beginnen: ‘Beleidsmakers en politici geven de schuld aan statushouders, die pikken zogenaamd alle woningen in. Zo hebben ze een zondebok om niet te hoeven reflecteren op het effect van het beleid van de afgelopen jaren. Ze vragen zich niet af wat het gevolg is van jarenlang onvoldoende sociale huurwoningen bouwen. En ook niet wat het effect is van het toestaan dat grote investeerders en masse huizen konden opkopen.’
‘Zonder reflectie doe je niks met het onjuiste verhaal dat rondgaat’
In plaats van meegaan met de concurrentie om de gunst van de kiezer te winnen, zouden politici en beleidsambtenaren volgens Ghorashi veel meer onderzoek moeten doen naar het verleden. ‘Ik werd een tijdje terug uitgenodigd om mee te denken over het toekomstige beleid. Toen zei ik: ‘Dan moet je ook kritisch naar eigen keuzes in het verleden kijken.’ Maar dat kon niet. Toen ben ik er maar uit gestapt. Want zonder die reflectie doe je niks met het onjuiste verhaal dat rondgaat en dan kun je nooit je beleid fundamenteel verbeteren.’
Schrijnend gebrek aan historisch besef
Ook het beleid rond de opvang van asielzoekers getuigt van een schrijnend gebrek aan historisch besef, vindt Ghorashi. ‘Het probleem is dat er vanuit het efficiency-denken een sterk geloof is dat asielzoekerscentra grootschalig zouden moeten zijn. Maar dat werkt gewoon niet. De dynamiek van de gemeenschap wordt daardoor heel anders, omdat er zo’n grote groep moet invoegen. Dit heeft de samenleving en de asielzoekers schade toegebracht. De asielzoeker krijgt het idee dat de samenleving hem niet moet. De samenleving raakt het vertrouwen in de overheid kwijt, omdat die de inwonersparticipatie niet serieus neemt: inspraakprocessen met de bewoners worden vaak te laat of te oppervlakkig georganiseerd. Beleidsmakers hadden keer op keer lessen kunnen trekken, maar na 35 jaar gaan ze nog steeds door met de grote centra.’
‘We zijn niet tegen asielzoekers, we zijn tegen dit ondoordachte plan’
Politici en beleidsmakers zouden meer naar de kracht van de samenleving moeten kijken in plaats van in de eigen logica te blijven hangen. Diverse voorbeelden laten volgens Ghorashi zien dat kleinschalige opvang en gelijkwaardig partnerschap met de inwoners veel beter werkt. ‘Zeker rond 2015/2016, met de komst van de Syriërs, toonde de samenleving veel solidariteit. En ook nu nog investeren enorm veel mensen in initiatieven en verbindingen. Als je als gemeente serieus luistert naar inwoners, dan blijken er veel helemaal niet tegen vluchtelingen te zijn. ‘We zijn niet tegen asielzoekers, we zijn tegen dit ondoordachte plan’, is vaak de strekking van hun reactie. Ze staan vaak wél open voor kleinschalige opvang en weten daar zelfs weleens locaties voor aan te wijzen.’
De hoogleraar haalt de Indische buurt in Amsterdam aan, waar de inwoners de gemeente en de woningcorporatie wezen op een onbestemde leegstaande locatie. De asielzoekers die er konden gaan wonen, kregen een warm welkom. ‘Het gaat hier om een echte grassroots-beweging. De buurtgenoten gingen taalles geven en hielpen de nieuwkomers met het inrichten van de woningen. Er waren heus wel uitdagingen, maar wat vooral opviel, was dat dit netwerk goud waard bleek voor de asielzoekers.’
Risico op enkelvoudige verhalen
Ghorashi weet naar eigen zeggen onvoldoende van de nieuwe inburgeringswet die sinds begin 2022 van kracht is om daar inhoudelijk veel over te zeggen. ‘Wat natuurlijk wel opvalt, zijn de verschillende routes die er nu bestaan. Op zich is het goed dat er differentiatie is. Voor de een is dat de Z-route, met nadruk op het vergroten van de zelfredzaamheid, wat ik overigens een vreselijke term vind. Voor de ander is er de B1-route, met meer nadruk op taalontwikkeling en participatie door werk. Maar wat hier niet goed aan is, is het risico op enkelvoudige verhalen en beelden. Dat mensen vastgepind worden in hun categorie. Dat zie je bijvoorbeeld al gebeuren bij Eritreeërs, die vrijwel standaard naar de Z-route gaan, en Syriërs, die meestal in de B1-route terechtkomen.’
‘Als je alleen successen viert, heb je een samenleving die niet competent is om te leren’
Ghorashi ziet ook wel positieve aspecten, bijvoorbeeld dat het participatie-onderdeel in het nieuwe beleid deels door maatschappelijke partners wordt vormgegeven. Ook al zijn dat vooral sociale ondernemingen en niet per se organisaties waarin vluchtelingen zelf participeren. Ze waren wel betrokken bij de totstandkoming van het nieuwe beleid: ‘Ik hoorde een van de vluchtelingen zeggen hoe trots ze daarop was. En tegelijkertijd hoor ik anderen zeggen dat ze het jammer vinden geen erkenning te krijgen voor hun kennis en ervaring in het uitvoeren van het beleid.’
Gedurfde positie
Voor alle beleidsdossiers geldt wat Ghorashi betreft dat mensen met beslismacht vaker een gedurfde positie zouden moeten innemen. ‘Dat betekent dat je wél terugkijkt en durft toe te geven dat je misschien zelf ook fouten hebt gemaakt. Dat is geen zwakte, maar juist sterk. Als je alleen successen viert, dan heb je een samenleving die niet competent genoeg is om te leren.’
Tea Keijl is freelancejournalist. Halleh Ghorashi gaf op 15 mei 2025 de Participatielezing van Movisie, Meerstemmige participatie: van ongemak tot verrijking.
Op 15 oktober verscheen haar boek: Ontregelende meerstemmigheid - Pleidooi en bouwstenen voor anders participeren.
Foto: Amber Witsenburg