‘De samenleving zou ‘geïslamiseerd worden’, stelde Pim Fortuyn in 1997, en later vele anderen. Maar van die zogenoemde ‘islamitisering’ komt in de praktijk weinig terecht. Bijna dertig jaar later zien we dat moslims en niet-moslims in Nederland gewoon doorgaans vredig samenleven. Overal in het land zie je moslims en niet-moslims samen gezellig buren van elkaar zijn, samen enthousiast sporten, samen fijne collega’s zijn, samen vanuit idealisme vrijwilligerswerk doen et cetera. Die zogenaamde islamisering van Nederland kan naar het rijk der fabelen worden verwezen. Waar ik soms wél bang voor ben is voor extreemrechts. Dat gebouwen in brand steekt — zoals in Loosdrecht — en zelfs de brandweer hindert. Als we al een probleem hebben, dan is het eerder een ‘extreemrechtsisering’ van de samenleving.
95 procent van adolescente moslims eens met ‘niet aan mij om te oordelen over homoseksuelen’
Een tijdje terug zat ik met mijn vrouw op een suikerfeest — of correcter: Eid al-Fitr — van een vriendinnetje van mijn dochter. Terwijl ik van de heerlijke hapjes en het zonnetje genoot, dacht ik even terug aan mij zelf in mijn tienerjaren toen ik dat boek las van Fortuyn. Ik kende toen nauwelijks moslims en het boek van Fortuyn jaagde mij als jonge lesbische vrouw angst aan. Maar die angst kwam helemaal niet uit. En ik bedacht mij dat het verdrietig is dat er nu nog steeds mensen zijn zoals ik toen: die vooral de angstaanjagende desinformatie op sociale media meekrijgen, maar niet zien en meemaken hoe op talloze plekken in Nederland moslims en niet‑moslims gewoon ontspannen met elkaar omgaan.
Tolerantie moslims
Verschillende onderzoeken bevestigen mijn positieve ervaring. Bijvoorbeeld uit een wetenschappelijke studie van onder anderen Nella Geurts, Saskia Glas en Niels Spierings komt naar voren, dat zo’n 95 procent van de adolescente moslims het eens is met de stelling ‘Het is niet aan mij om te oordelen over homoseksuelen’. Die houding gaat samen met daadwerkelijke tolerantie, zoals het prima vinden om homoseksuele buren te hebben. Daarnaast toont deze studie aan dat een diep gelovige moslim zijn, die de Koran leest en vaak naar de moskee gaat, prima samengaat met prettig omgaan met je lesbische of homoburen.
Alerter zijn op verspreiders angst
Het idee dat vrouwen, homo’s of de samenleving als geheel bang moeten zijn voor de islam, is dus onzin. Maar misschien moeten we wél alerter zijn op degenen die deze angst actief verspreiden. In 2015 interviewde Nikki van Sterkenburg burgers met extreemrechtse denkbeelden; haar bevindingen verschenen in het indrukwekkende boek Maar dat mag je niet zeggen. Al in het begin van het boek constateert ze dat de grens tussen het hebben van extreemrechtse ideeën en het gebruiken van geweld om die te verwezenlijken, dun is.
De meeste Nederlanders zijn nog altijd voor het opvangen van vluchtelingen
Dat boek bezorgt mij pas echt de bibbers. Want het laat zien hoe extreemrechts zijn terrein wil verbreden en zijn ideeën mainstream probeert te maken. In een wetenschappelijke review van Rothut (2024) wordt beschreven hoe de extreemrechtse complottheorieën, zoals die over de zogenaamde ‘omvolking’, onder meer humor en plaatjes verspreiden met de bedoeling het te slijten aan het brede publiek dat zich niet zo zeer bewust is van dat het gaat om extreemrechtse ideeën.
Meeste mensen zijn niet extreemrechts
Tegelijkertijd moeten we ook hier het hoofd koel houden. De protesten bij azc’s en andere gewelddadige acties van extreemrechts zijn zorgelijk, maar ze vertegenwoordigen niet de meerderheid. Want zoals RTL nieuws pas berichtte, zijn de meeste Nederlanders nog altijd voor het opvangen van vluchtelingen. Extreemrechts heeft dus zeker niet heel Nederland in de greep en niet heel Nederland overtuigd met hun desinformatie over zogenaamde overlast (zie het onderzoek dat nu.nl deed). Veel mensen trappen er niet in. In mijn eigen buurt gelukkig ook niet; ook daar staat een azc en ook daar is het vooral een plek voor nieuwe mooie ontmoetingen.
Actief sociale norm uitdragen
Belangrijk is dus dat we de extreemrechtse desinformatie over onder meer vluchtelingen en moslims blijven weerleggen (‘debunken’, zie dit rapport) en het geweld vanuit extreemrechts en racisme veroordelen. Uit verschillende onderzoeken weten we namelijk dat een van de belangrijke oorzaken van discriminatie en racisme, ‘sociale normen’ zijn. Dat houdt in: wat je denkt dat anderen doen, wat anderen denken, ofwel: wat je denkt dat ‘normaal’ is.
We mogen nooit toegeven aan eisen van extreemrechts
Daarom moeten we blijven uitdragen dat racisme en extreemrechts níet normaal zijn en dat ook nooit mogen worden. Dat betekent: je altijd uitspreken tegen discriminatie, racisme en haat, zoals extreemrechts die verspreidt. Hoeveel ze ook in brand steken, vernielen of aan angstzaaierij doen over moslims en vluchtelingen, we mogen nooit toegeven aan hun eisen. Alleen zo voorkomen we dat we straks moeten constateren dat we de ‘extreemrechtsisering’ niet tijdig hebben gestopt.
Hanneke Felten is senior onderzoeker op het gebied van effectief discriminatie bestrijden bij Movisie.