De laatste tijd hoor ik sociaal werkers steeds vaker de uitdrukking ‘aansluiten bij’ gebruiken. Aansluiten bij de cliënt, de inwoner, de leefwereld. Soms zelfs drie keer achter elkaar, om te benadrukken dat ze het al vaak hebben gezegd: aansluiten, aansluiten, aansluiten. Maar wat betekent dat, ‘aansluiten bij’?
Je ergens bij aansluiten doe je meestal als je het ergens mee eens bent. Als je de doelen van een organisatie steunt, bijvoorbeeld, of de ideeën van een politieke partij. In een gesprek kun je je ook bij iemand aansluiten. Je hoort de verschillende argumenten, denkt even na en sluit je aan bij Selma, die zojuist mooi heeft verwoord wat jij ook vindt.
Maar bij gebruik door sociaal werkers staat de uitdrukking voor iets heel anders.
Je verplaatsen in een ander
‘Aansluiten bij’ staat voor nabijheid. De sociaal werker pakt een stoel erbij en gaat naast iemand zitten in plaats van aan de andere kant van het bureau. Of neemt plaats aan de keukentafel met een kop thee, voordat het gesprek over formulieren begint.
Niet meteen met oplossingen komen, maar vragen: ‘Wat zou voor u een goede volgende stap zijn?’
Het is ook een manier om gelijkwaardigheid van kennis uit te drukken. Niet meteen met oplossingen komen, maar vragen: ‘Wat zou voor u een goede volgende stap zijn?’ De sociaal werker heeft de opleiding en de ervaring, maar de inwoner weet wat er in diens verleden al geprobeerd, gelukt en mislukt is.
‘Aansluiten bij’ wil ook zeggen dat je niet alleen vanuit je eigen referentiekaders redeneert, maar je verplaatst in de ander. Bijvoorbeeld je realiseren dat schulden schaamte, stress en vermijding met zich kunnen meebrengen en je dan niet meteen over het bijhouden van een huishoudboekje moet beginnen, maar eerst informeert of iemand de post nog durft open te maken.
Het verwijst ook naar maatwerk leveren. Redeneren vanuit wat iemand bezighoudt of nodig heeft in plaats van het systeem en de regels. Bijvoorbeeld een alleenstaande moeder na een hectische relatiebreuk eerst haar draai in de opvoeding laten hervinden in plaats van inschrijven voor een sollicitatietraining.
Tot slot kan ‘aansluiten bij’ betekenen dat je je taal aanpast aan die van de ander. Bij jongeren die elkaar begroeten met ‘Faka, bro?’ dwing je soms minder respect af met een formeel ‘Goedemiddag, hoe gaat het met jullie vandaag?’
Durven benoemen
‘Aansluiten bij’ kan veel belangrijks betekenen, maar wat precies, blijft onduidelijk. Het heeft ook niet één duidelijk tegenhanger. Afsluiten voor? Afstand nemen van? Dat soort dingen hoor je sociaal werkers niet vaak zeggen. Dat kan twee dingen betekenen: we noemen alles ‘aansluiten bij’ óf we doen al het andere in stilte. Welke van de twee het is, zien we als we alle situaties die ik net schetste omdraaien.
Professioneel handelen vraagt juist om onderscheid
Bij sommige mensen wil je direct aan de gang met formulieren in plaats van eerst een kop koffie, want de een is geen prater en de ander houdt niet meer op. Hoe noemen we dat? Soms weet je het wél beter dan de ervaringsdeskundige, want jij hebt dit al eens eerder aan de hand gehad. Hebben we daar een woord voor? Soms is de standaardaanpak prima. Durven we dat ook te benoemen? En soms krijg je meer respect door het formeel te houden. Wat is daar de juiste term voor? Aansluiten bij... de situatie?
Professioneel handelen betekent in de praktijk vaak subtiel onderscheid maken. We hebben de taal nodig om dat op elkaar over te brengen. Soms sluit je je bij iemand aan, soms spreek je iemand tegen, soms veer je mee, soms neem je over, soms begrens je, soms daag je uit. Een rijker vocabulaire is voor handen, dus laat je niet verleiden tot het gebruik van lege begrippen.
Thomas Kampen is socioloog en hoogleraar Sociaal Werk aan de Universiteit voor Humanistiek