Dat veel problemen complex zijn, kunnen we dagelijks constateren. Deels komt dit door de toegenomen afhankelijkheden in de wereld. Zowel op wereldschaal, denk aan de geopolitieke ontwikkelingen, als op nationaal niveau, hangt alles met elkaar samen en oplossingen kunnen alleen tot stand komen door het geheel te bekijken. Dat betekent visie ontwikkelen voor de korte en lange termijn en samenwerken om die visie te realiseren.
Het ontbreekt aan effectief samenspel tussen overheid, burgers en bedrijfsleven
In een recent advies aan de overheid, Falen en opstaan (2025) van de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (Rli), wordt vastgesteld dat het ontbreekt aan een effectief samenspel tussen overheid, gemeenschappen (burgers) en het bedrijfsleven. De overheid laat zich te veel leiden door de grote bedrijven, hun belangen en de bijbehorende technocratische managementcultuur, en is te weinig in gesprek met burgers.
Er lijkt een diepgeworteld marktdenken te zijn ontstaan, waarin de burger gezien wordt als calculerend wezen
Er lijkt een diepgeworteld marktdenken te zijn ontstaan, waarin de burger gezien wordt als calculerend wezen. De hele samenleving wordt beheerst door de economische wetten van vraag en aanbod, en overheden zijn afgedreven van de menselijke maat (Montessori & Van Steenbergen, 2023).
Helpende toekomstscenario’s
Recent uitgewerkte toekomstscenario’s van het Planbureau voor de Leefomgeving (2023) over de inrichting van Nederland, en die van het CPB (2024) over de economie, beide met 2050 als ijkpunt, bevatten geïnformeerde keuzerichtingen die wellicht een grotere rol kunnen spelen in een publieke discussie. Hoewel beide toekomstscenario’s vooral bedoeld zijn voor beleidsmakers, denken wij dat deze geïnformeerde perspectieven meer gebruikt kunnen worden als onderleggers voor het publieke debat voor de lange termijn.
Deze scenario’s kunnen sterker ingezet worden voor burgerberaden, ‘preferenda’, peilingbureau’s en politieke partijen
Het zijn denkrichtingen zonder vast stramien: combinaties en aanpassingen zijn mogelijk: zij vergen wel het maken van keuzes. Deze scenario’s kunnen sterker ingezet worden voor bijvoorbeeld burgerberaden, ‘preferenda’1, peilingbureaus en voor politieke partijen om te toetsen welk toekomstbeeld het meest leeft bij hun achterban en waar burgers voor in actie willen komen.
Morele dimensie vereist
Zowel in overheidsbeleid als in de politiek wordt momenteel beleid gesimplificeerd en gereduceerd tot handhaving van wat is en uitstellen van lastige problemen, zoals bijvoorbeeld het stikstofprobleem. De democratie wordt beperkt tot verkiezingen, stemmen binnenhalen en ook daarmee ligt de focus op de korte termijn.
Versimpeling van beleid en politiek leidt tot een plat, eenduidig kwantitatief wereldbeeld, met weinig aandacht voor onderliggende, systemische problemen en oorzaken.
Moraliteit laat ons nadenken over de mate waarin we de tech-sector ruim baan willen geven
Complex beleid formuleren vereist echter een morele dimensie. Moraliteit kan ons laten inzien dat we een verantwoordelijkheid hebben voor het laten voortbestaan van het maatschappelijke en ecologische leven. Moraliteit laat ons nadenken over de mate waarin we de tech-sector (denk aan AI) ruim baan willen geven of niet.
Dit vergt een actieve relatie tussen beleid en burgers. Die interactie wordt echter tot nu toe weinig door de overheid georganiseerd, zoals ook het adviesrapport van de Rli heeft gesignaleerd.
Het is tijd om ons te bevrijden van de tucht van de markt en de burger te emanciperen
Er wordt te veel vertrouwd op de amorele markt waarbij de burger verworden is tot consument (Luyendijk, 2015). De markt beperkt zich tot zaken van economische waarde, en negeert aspecten zoals natuur, kunst, taal en cultuur. Op deze thema’s wordt vaak ook het eerst bezuinigd. Zo worden bestaande problemen in stand gehouden en vergroot (Montessori & Van Steenbergen, 2024). Het is tijd om ons te bevrijden van de tucht van de markt en de burger te emanciperen, van consument naar democratisch lid van de maatschappij (Sandel, 2022).
Actieve deelname en gedeelde verantwoordelijkheid
Omgaan met complexiteit in een democratische samenleving vergt actieve deelname en gedeelde verantwoordelijkheid van iedereen. De samenleving maken wij met ons allen, burgers, bedrijven, ondernemers, jongeren en ouderen. Dat werkt alleen als mensen daarvoor ook toegerust zijn.
Het vergt van beleidsmakers om in gesprek te gaan met burgers
Waar onderwijs steeds meer gericht is geraakt op participatie in de economie, ontbreekt het al gauw aan voorbereiding op het invullen van deze burgerrol (Nussbaum, 2010; Montessori & Van Steenbergen, 2023). Het vergt van beleidsmakers om in gesprek te gaan met burgers, bijvoorbeeld in de vorm van referenda en burgerberaden (Rovers, 2022; Luyten, 2024). Zo worden beleidsplannen getoetst en worden burgers volwaardige gesprekspartners wier directe kennis en ervaring wordt benut (Van Ditmars, 2025).
Het wordt hoog tijd om ruimte te gunnen aan de vele burgerinitiatieven
Dit vergt moed en vaardigheden zoals luisteren, doorvragen, interpreteren en toetsen. Het vraagt om experimenteren en evalueren. Het vergt van politici en beleidsmakers dat zij het marktdenken loslaten en het begrip samenleving weer serieus nemen. Zij moeten een dynamisch klimaat van gedeelde verantwoordelijkheid en gezamenlijke vormgeving faciliteren, met ruimte voor verschillen. Het wordt hoog tijd om ruimte te gunnen aan de vele burgerinitiatieven en deze beleidsmatig te bestendigen (zie bijvoorbeeld: Stichting Urgenda, 2014).
Simplistisch marktdenken
De dominantie van het eendimensionele marktdenken werkt niet meer in de praktijk. Daarom is meer complexiteit en verbondenheid met de sociale en ecologische werkelijkheid en haar bewoners nodig. Dit vergt beleid door lagen heen en samenwerking op verschillende niveaus. Beleid dat mede is gebaseerd op kennis en ervaring van burgers en deskundigen en uit de veiligheid van het simplistische marktdenken stapt.
Zo kan ook een politiek stelsel herrijzen dat verder gaat dan peilingen en verkiezingen
Zo kan een beleid ontstaan dat de bodem legt voor een weerbare samenleving die zich niet laat gijzelen door simplistische beeldvorming uit binnen- en buitenland. Zo kan ook een politiek stelsel herrijzen dat verder gaat dan peilingen en verkiezingen en de democratie als gemeenschap inzet om gezamenlijk een vruchtbare samenleving voor een ieder op te bouwen.
Nicolina Montessori is hoofdonderzoeker aan de Hogeschool Utrecht bij het lectoraat sociale interactie in de publieke ruimte, kenniscentrum Digital Business and Media. Marlies van Steenbergen is emeritus lector Digital Ethics aan Hogeschool Utrecht.
Noot
- Een preferendum is een referendum waarbij burgers niet ‘ja’ of ‘nee’ stemmen, maar een keuze maken uit een aantal alternatieven.
Foto: Adrian Berg (Flickr Creative Commons)