Er heeft zich binnen openbare bibliotheken een stille revolutie voltrokken. In ongeveer twintig jaar hebben vestigingen hun stoffige imago weten af te schudden om tevoorschijn te komen als levendige plekken van ontmoeting, voorlichting en educatie. Deze ontwikkeling is te begrijpen als een verschuiving van ‘collectie’ naar ‘connectie’. Bibliotheken zijn niet langer verzamelingen van boeken, maar bieden tal van maatschappelijke activiteiten aan.
Die activiteiten lopen erg uiteen; van knutselen met kinderen en het repareren van kapotte apparaten tot poëzieavonden, leesclubs en filosofische cafés. Daarnaast huisvesten bibliotheken Informatiepunten Digitale Overheid (IDO’s) voor vragen over belastingaangifte, gemeentelijke regelingen en andere digitale overheidszaken. Ook bieden zij inloopspreekuren voor bijvoorbeeld energiecoaches en hebben ‘taalmaatjes’, vrijwilligers die nieuwkomers Nederlands leren, er hun plek gevonden. Tot slot is een meerderheid van de locaties multifunctioneel: bibliotheekvestigingen delen hun gebouw met een (hoge)school, een kinderdagverblijf, een gemeentelijke instelling of een culturele voorziening.
Sommige bibliotheken bieden gratis abonnementen aan of hebben boetes op het te laat inleveren van boeken geschrapt
Ondanks dat het aantal zelfstandige bibliotheekorganisaties is gedaald van 542 in 2000 tot 131 in 2024, zijn afzonderlijke vestigingen veel meer activiteiten gaan organiseren. In 2023 ging het om een stijging van 32 procent, vergeleken met een jaar eerder.
Huiskamers van de stad
De heropleving van bibliotheken is opmerkelijk. In tijden van maatschappelijk onbehagen, politieke polarisatie en somberheid over de toekomst biedt de transformatie van bibliotheken inspiratie en hoop. Deze transformatie roept de vraag op hoe het succes van bibliotheken te verklaren is. Een deel van het antwoord heeft te maken met aantrekkelijke, vaak multifunctionele bibliotheeklocaties in dorps- of stadscentra of winkelcentra. Bovendien kunnen de gebouwen zelf bijzonder zijn: een dertiende-eeuwse kloosterkerk in Zutphen, een voormalige chocoladefabriek in Gouda of het prachtige voormalige postkantoor in het centrum van Utrecht, om enkele voorbeelden te noemen.
Bibliotheken worden wel de ‘huiskamers van de stad’ genoemd – en dat valt goed te begrijpen: er is veel geïnvesteerd (zie verderop in dit artikel) in een uitnodigende sfeer met planten, zitplekken, kleurige tapijten en mooie zaaltjes, te midden van planken vol boeken. Locaties nodigen uit om langer te blijven en ook weten mensen de bibliotheek steeds beter te vinden. Na een gestage daling van het aantal leden, lijkt er momenteel sprake van stabilisatie of zelfs lichte groei. Sowieso hoeven bezoekers geen betalend lid te zijn om met activiteiten mee te doen. Sommige bibliotheken bieden zelfs gratis abonnementen aan of hebben de boetes op het te laat inleveren van boeken geschrapt. Dit draagt eraan bij dat de bibliotheek voor iedereen toegankelijk is.
Creatieve medewerkers
Maar uiteindelijk maken mensen de bibliotheek. Ondanks dat het personeelsbestand over de langere termijn is gekrompen, zijn er de laatste jaren weer meer betaalde en vaak ook jongere medewerkers bij gekomen. Bovendien heeft er zich een grote stijging voorgedaan van het aantal vrijwilligers: van ongeveer 7000 in 2010 tot ruim 26.000 in 2023. Tegelijkertijd is het oude beroep van bibliothecaris aan het verdwijnen. Hiertegenover staat dat de bibliotheken enthousiaste bestuurders en hoogopgeleide uitvoerend medewerkers weten aan te trekken met achtergronden in het theater, de kunst of de literatuurwetenschappen. Dat zorgt voor veel creativiteit in het bedenken en organiseren van maatschappelijke activiteiten.
Medewerkers laten bezoekers in gesprek gaan met een ‘levend boek’, bijvoorbeeld ex-gedetineerden of transgender-personen
Een voorbeeld van die creativiteit is de Living Library, een bibliotheek bestaand uit ‘levende boeken’: mensen die een bijzonder verhaal te vertellen hebben, vooroordelen of controverses oproepen, zoals ex-gedetineerden, transgender-personen of iemand met autisme. Medewerkers laten bezoekers in gesprek gaan met zo’n levend boek, met de bedoeling om tot wederzijds begrip te komen.
Fun factor
Momenteel zetten bibliotheken in op het opleiden van zogeheten community librarians: bibliotheekmedewerkers die actief investeren in sociale netwerken en verbinding maken met burgers. Hun rol is om verschillende doelgroepen aan te spreken, kennis te delen en activiteiten te programmeren die aansluiten bij lokale behoeften. Dit gebeurt het liefst in samenspraak met buurten en wijken.
Verder trekken bibliotheekmedewerkers mensen en organisaties van buiten aan voor het opzetten en uitvoeren van laagdrempelige bijeenkomsten. Zo werken vestigingen op diverse plaatsen samen met kerkelijke diaconieën en met vrijwilligers, die hun eigen expertise inbrengen. Bibliotheken bieden een locatie, een kop koffie en een (digitaal) uithangbord aan, buurtbewoners doen de rest. Binnen deze opzet kunnen bezoekers binnenlopen voor een praatje of worden zij uitgenodigd voor een filosofisch café.
Bibliotheken organiseren maatschappelijke activiteiten op de gebieden van digitaal en democratisch ‘burgerschap’
Medewerkers proberen hierbij altijd een fun factor in te brengen. Naast soms moeilijke onderwerpen is er altijd plaats voor gezelligheid en plezier. Ter illustratie: in het kader van digitalisering organiseren bibliotheken bijeenkomsten over de toekomst van artificial intelligence ‒ voor veel mensen een ingewikkeld thema. Dan wordt er niet enkel een deskundige uitgenodigd; mensen gaan ook met elkaar aan de slag om hun selfie te maken in de stijl van Van Gogh. En dat biedt weer stof tot nadenken over hoeveel energie dit eigenlijk kost.
Burgerschap
Bibliotheken vatten de maatschappelijke activiteiten die zij organiseren zelf samen in termen van ‘burgerschap’. Hierbij ligt een zwaartepunt op specifiek digitaal burgerschap: het ondersteunen van mensen om zelfstandig en weerbaar te zijn in een informatiesamenleving. Dan gaat het om de genoemde IDO’s, maar ook om informatiepakketten, inspiratiedagen, workshops en trainingen. Verder maken bibliotheken werk van democratisch burgerschap: meedoen met de samenleving en samen oplossingen zoeken voor gedeelde uitdagingen. ‘Met de bibliotheek word je burger’, aldus het Utrechtse bibliotheeknetwerk BISC.
Toch zit het succes van bibliotheken er niet in dat bezoekers op zoiets abstracts als ‘burgerschap’ afkomen. Mensen vinden iets in de activiteiten wat bij hen resoneert. De fun factor is al aangestipt, maar de aantrekkingskracht van bibliotheken gaat verder dan dat. Tijdens onze landelijke rondgang langs uiteenlopende bibliotheekactiviteiten viel op dat contact en verbinding cruciale elementen zijn. Schrijfmiddagen, leeravonden en luistergroepen maken dat mensen van verschillende achtergronden en leeftijden elkaar tegenkomen. Dit kan trouwens ook een bijvangst zijn van activiteiten die zich primair op iets anders richten: knutselen met kinderen of samen verhalen schrijven op een ouderwetse typemachine. Bibliotheken bieden alle ruimte voor spontane ontmoetingen en gesprekken. Die kunnen al ontstaan aan de leestafel waar ouderen kosteloos hun krantje kunnen lezen en jongeren zitten te studeren.
Innerlijke vervulling
Met hun talent om ontmoeting en verbinding tussen mensen te faciliteren, komen we op rijkere en diepere lagen van wat bibliotheken te bieden hebben; lagen die meestal niet ter sprake komen in gesprekken en beleidsplannen over burgerschap. Ontmoeting en verbinding dragen namelijk sterk bij aan het welbevinden van bezoekers. Een compliment nadat iemand een eigen verhaal heeft voorgedragen, een onverwachts boeiend gesprek met een vreemde, bemoediging en troost; het zijn betekenisvolle momenten die eraan bijdragen dat mensen zich gezien en gehoord voelen. Bezoekers van activiteiten spreken veelzeggend over ‘een vonk’ die overspringt of over de ‘magie’ van poëzie.
Terwijl er wordt gesproken over een wijdverbreide ‘zingevingscrisis’, zijn bibliotheken fysieke plekken waar innerlijke vervulling volop plaatsvindt
Deze onderbelichte morele en spirituele laag van wat er binnen bibliotheken gebeurt, raakt blijkbaar een gevoelige snaar in onze seculiere samenleving. Terwijl er wordt gesproken over een wijdverbreide ‘zingevingscrisis’, zijn bibliotheken fysieke plekken waar innerlijke vervulling juist volop plaatsvindt. De maatschappelijke activiteiten die bibliotheken organiseren, zijn niet primair gericht op efficiency of nut, maar laten mensen simpelweg ‘zijn’, als doel in zichzelf. Ook bloeit er tijdens activiteiten iets op van idealisme en verzet tegen cynisme, polarisatie, de gevaren van artificial intelligence en andere krachten die onze samenleving bedreigen. Voor het voeden van democratisch burgerschap ‒ een speerpunt van bibliotheken ‒ is dit een belangrijk inzicht: zin- en betekenisgeving zijn krachtige impulsen voor gemeenschapsvorming in een samenleving waar veel zorgen leven over populisme, individualisme en eenzaamheid.
Fors geïnvesteerd
De beschreven transformatie van bibliotheken vindt niet in een bestuurlijk en juridisch vacuüm plaats. Na jaren van bezuinigingen, fusies en reorganisaties, heeft de Nederlandse overheid de laatste tijd weer fors in de sector geïnvesteerd. Met zogeheten SPUK-gelden (de regeling eenmalige specifieke uitkering lokale bibliotheekvoorzieningen) konden bibliotheken vanaf 2023 in totaal 57,4 miljoen euro uitgeven aan het toekomstbestendig maken van hun vestigingen. Dat geld is onder meer gaan zitten in nieuwe of gerenoveerde gebouwen, verruimde openingstijden en samenwerkingsrelaties met musea, scholen en de kinderopvang.
Nadat in 2019 uit een evaluatie van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) bleek dat openbare bibliotheken zwaar leden onder bezuinigingsdrift, besloot het toenmalige kabinet dat iedere Nederlander binnen een redelijke afstand toegang moest hebben tot een volwaardig filiaal. Het achterliggende idee en ideaal was dat bibliotheken bijdragen aan persoonlijke ontwikkeling, een leven lang leren, het bevorderen van lezen, het dichten van maatschappelijke kloven en het bestrijden van laaggeletterdheid. Met andere woorden: de rijksoverheid zag bibliotheken als de ideale oplossing voor grote maatschappelijke opgaven.
Gemeenten krijgen vanaf 2026 een zorgplicht voor het openhouden van ten minste één vestiging
Toch blijven bibliotheken kwetsbaar. De geschiedenis laat een voortdurende strijd om subsidies zien. Zoals eerder opgemerkt, is na de laatste twee decennia het aantal zelfstandige bibliotheekorganisaties gekrompen. Het aantal vestigingen blijft sinds 2015 wel vrij stabiel en schommelt tussen de 1200 en de 1300. Om bibliotheken tegen sluiting te beschermen, krijgt iedere gemeente vanaf 2026 een zorgplicht voor het openhouden van ten minste één vestiging die minimaal vijftien uur per week toegankelijk is en professioneel wordt aangestuurd.
Verder zijn vijf kernactiviteiten die al in 2015 per wet waren vastgelegd in de nieuwe bibliotheekwet van 2025 opnieuw geborgd: het bevorderen van lezen, het mogelijk maken van leren, het verstrekken van informatie, het organiseren van ontmoeting en het kennismaken met kunst en cultuur. Hiermee hebben bibliotheken ook juridisch een stevige maatschappelijke verankering gekregen.
Duurzame toekomst
Samengevat valt het maatschappelijke succes van bibliotheken te verklaren door een samenspel tussen aantrekkelijke locaties, creatieve medewerkers die laagdrempelige activiteiten met een fun factor organiseren, en bezoekers die ontmoeting, verbinding en betekenisgeving vinden. Verder heeft de overheid in bibliotheken geïnvesteerd en is er sinds 2025 een nieuwe bibliotheekwet van kracht.
Een kernpunt voor andere maatschappelijke initiatieven om mee te nemen, is dat bibliotheken intermenselijk contact, samen iets leuks doen en met elkaar leren, weten te stimuleren in een neutrale, speelse en ongedwongen atmosfeer. Bezoekers kunnen tijdens activiteiten even ontsnappen aan zorgen en (prestatie)druk, er hoeft niet echt iets, en er is ruimte voor individuele aandacht. De mens staat in de bibliotheek centraal, wat bijdraagt aan gevoelens van zingeving en persoonlijk welzijn.
Het succes van bibliotheken brengt echter ook dilemma’s met zich mee
Het succes van bibliotheken brengt echter ook dilemma’s met zich mee. De bandbreedte van activiteiten die momenteel wordt georganiseerd is zo groot dat de vraag rijst wat bibliotheken eigenlijk níét doen. En kunnen bibliotheken alle hoge verwachtingen waarmaken die gepaard gaan met de wens om democratisch burgerschap te bevorderen? Veel van de huidige financiering is projectmatig, niet structureel. Dat zorgt bij bibliotheken voor onzekerheid over de continuïteit van programma’s en de beschikbaarheid en toerusting van personeel. Lukt het bibliotheken ook echt om er voor iedereen te zijn? Voor bijvoorbeeld laaggeletterden is de drempel om een vestiging binnen te stappen best hoog. Hoewel de sector momenteel de wind in de zeilen heeft, blijft kritische reflectie op de maatschappelijke functie van bibliotheken noodzakelijk om een duurzame toekomst te garanderen.
Ronald van Steden is universitair hoofddocent bestuurswetenschappen aan de Vrije Universiteit Amsterdam en onderzoeker bij Socires. David Oldenhof is onderzoeker bij Socires.
Hun onderzoeksbevindingen zijn gebundeld in het magazine Vensters op verbinding: de maatschappelijke betekenis van openbare bibliotheken. De in dit artikel genoemde cijfers zijn terug te vinden op bibliotheeknetwerk.nl.
Foto: Kampus Production via Pexels