Burgerinitiatieven kunnen niet zonder representatieve democratie

Burgerinitiatieven schieten als paddenstoelen uit de grond, de representatieve democratie staat onder druk. Het lijkt steeds meer een populariteitswedstrijd tussen participatiesamenleving en de formele democratie, maar de realiteit is dat ze allebei nodig zijn.

Mensen regelensteeds vaker – al dan niet vrijwillig – zaken onderling. Van Marktplaats tot Airbnb, van SnappCar tot Peerby. Maar ook het buurthuis dat in eigen beheer wordt genomen of de door mensen zelf opgerichte zorgcoöperatie getuigen van actief burgerschap. Wanneer burgers steeds meer publieke taken in eigen kring organiseren, wat is de rol dan nog van onze gekozen volksvertegenwoordigers, de 12.000 politici die Nederland rijk is?

De representatieve democratie verkeert in crisis, opkomstpercentages bij verkiezingen lopen terug. Lees Tegen Verkiezingen van David van Reybrouck (2013) en de urgentie wordt voelbaar. Veel politici worstelen met de vraag waar zij nog over gaan en wat hun mandaat is. Wie wil er in 2015 nog kaders stellen, het gemeentebestuur controleren en het volk vertegenwoordigen? Helemaal nu burgers en belangengroepen steeds eerder in het politieke proces betrokken worden en direct met ambtenaren aan de tekentafel zitten. De doe-democratie lijkt soms wel de toverdrank tegen het bestaande wantrouwen in de overheid.

Omarm de representatieve democratie

Vooropgesteld: omarm de doe-democratie. De overheid wil en kan niet meer alles zelf doen. Gelukkig maar, de energieke samenleving is uitermate goed in staat zaken zelf te regelen.

Maar: omarm óók de representatieve democratie! De doe-democratie is niet zaligmakend, een goede volksvertegenwoordiging is en blijft hard nodig. Er bestaan veel machts- en herverdelingsvraagstukken in onze samenleving waar je op buurtniveau onderling niet uit kan komen. Dit geldt met name voor zaken die ver van u en mij af staan, denk aan het stellen van normen en kaders in wetten en verordeningen en het controleren van de uitvoerende macht: wat gebeurt er met mijn belastinggeld? Hoe treden we op tegen corruptie en willekeur? En, in plaats van het dienen van een groep enthousiastelingen of ‘goedgebekten’, blijft de essentie van de representatieve democratie dat het hele volk een stem krijgt.

Tweebenige democratie: beide vormen zijn nodig

In de recente studie 'Montessori-democratie' van Evelien Tonkens, Margo Trappenburg, Jante Schmidt (van de Universiteit van Humanistiek) en Menno Hurenkamp (redacteur van Socialisme & Democratie) over spanningen tussen de lokale politiek en burgerparticipatie, stellen zij dat beide vormen van democratie geen communicerende vaten zijn. Bij een toenemende burgerparticipatie wordt landelijk bestuur niet overbodig. Naar mijn idee moeten we opzoeken naar waar spanningen tussen de twee bestaan en hoe deze vormen elkaar kunnen versterken.

tweebenige democratie

In ons advieswerk in de publieke sector maken wij steeds vaker gebruik van het concept van de ‘tweebenige overheid’ waar we bewust omgaan met spanningen die op het eerste oog niet altijd verenigbaar lijken. Een moderne overheidsorganisatie heeft een goed ontwikkeld linkerbeen dat flexibel is, ruimte geeft en werkt op basis van vertrouwen. Tegelijkertijd heeft ze een goed ontwikkeld rechterbeen dat efficiënt is, risico’s minimaliseert en in control is. Niet het een of het ander maar twee sterk ontwikkelde ‘benen’ zijn van waarde.

Dit tweebenig denken helpt ons ook in de omgang met de spanning tussen de representatieve en de participatiedemocratie. De spanning tussen maatwerk aan de linkerkant van de onderstaande figuur en het algemeen belang aan de rechterkant, is niet weg te organiseren of op te lossen. De essentie zit erin om manieren te bedenken waarmee je met de spanning kunt omgaan, zodanig dat beide benen in de democratie elkaar versterken.

Hoe kunnen de twee vormen van democratie in de praktijk samengebracht worden?

Drie zaken zouden naar mijn idee helpen om de tweebenige democratie in praktijk te brengen;

1. Maak van de gemeenteraad een agora, een plek om te spreken over de spanningen in de democratie en de bijbehorende ethische vragen, zoals: mag het buurtinitiatief vrouwen, moslims of homo’s weigeren? ‘Van wie’ is het initiatief eigenlijk, van de happy few of van de hele wijk? De griffier van Almere, Jan Dirk Pruim, schreef: ‘[er] is een gespreksplaats nodig, een agora. Dat gesprek over het morele is bij uitstek een domein voor de politiek. Dat biedt juist kansen voor de revitalisering van de democratie en de politiek’ (zie hier). Als de gemeenteraad de wijk in zou gaan, is een mooi begin voor dit agora al gemaakt.

2. De participatiesamenleving anno 2015 betekent steeds vaker: roep als overheid op tot eigen kracht en gooi traditionele overheidstaken tegelijkertijd over de schutting. Helaas is dat geen recept voor succes. Zowel de burger die het zelf gaat doen als de overheid die iets niet meer gaat doen, heeft tijd nodig om zich te ontwikkelen. Als je de doe-democratie tot een succes wilt maken, moet je de mensen die het zelf gaan doen, ook toerusten met tijd en gereedschappen om hun nieuwe rol te vervullen. Binnen één jaar en zonder hulpmiddelen vanuit de gemeente ontstaat geen succesvol buurthuis.

3. Van fouten mag je leren, maar niet in de politiek lijkt het. De spanning in de democratie betekent ook dat er fouten gemaakt zullen worden, dat niet alles vooraf te regelen is. De afrekencultuur in de politiek en de veelvoorkomende ‘risicoregelreflex’ helpen niet om ook echt te kunnen leren hoe je – zowel als politicus als als initiatiefnemer - tweebenig kan opereren. Luisteren, samen zoeken, verschil durven toestaan en - zoals Paul Frissen het zegt - ons leren verzoenen met tragiek, zijn vaardigheden die steeds belangrijker zullen worden.

Has Bakker is adviseur bij Twynstra Gudde.

Dit artikel is 1107 keer bekeken.

Reacties op dit artikel (6)

  1. Hoe empathie uit ons leven verdwijnt sinds 1 januari 2015……weer zo duidelijk. niet
    Kijk eens naar alle mooie burgerkracht,oordeel niet altijd en waardeer en respecteer een ander die niets beter of slechter is.
    Doe iets aan de huidige opleidingen die niet van goede kwaliteit zijn.
    Kijk eens naar hoe je zelf in het leven staat.
    Evalueer over je denkwijze.
    Het is altijd weer die ander die verbeterd moet worden.
    Een opleiding is 1 maar gevoel is een belangrijke 2.

  2. Ik mis in het – overigens heldere en evenwichtige – betoog de aandacht voor een mijns onziens belangrijk aspect in het democratisch proces, namelijk de verantwoordelijkheid waarvoor je ipso facto en impliciet tekent bij het aanvaarden van je taak als gekozen volksvertegenwoordiger.Kent de doe-democratie niet het inherente gevaar van vrijblijvendheid (“je snor drukken als het spannend wordt”)?

  3. Wordt het tijd voor UberDemocratie?
    Een directe democratie waarbij inwoners met behulp van directe stemmingen meebeslissen in de dagelijkse praktijk?
    Geen volksvertegenwoordigers kiezen, maar bestuurders kiezen die hun vragen direct voorleggen aan de bevolking: UberDemocratie!

  4. Het model van de tweebenige democratie is veel te simpel. Door die simpelheid kan de indruk ontstaan dat er sprake is van twee krachtenvelden.

    In mijn visie zijn er minimaal 4 krachtenvelden: De burger, de politici, wijk(deel)raden en het ambtelijk apparaat. Elk van die velden kent weer vele deel krachtenvelden. Zie het als deelverzamelingen uit de verzamelingenleer en wat die leer ons vertelt over de invloed van de mate van overlap tussen die velden.
    Pas de verzamelingenleer toe in combinatie de verschillende modellen van strategisch gedrag zoals beschreven in de speltheorie (en val daarbij niet in de valkuil om er een wiskundevraagstuk van te maken, dat is het niet).

    Mijn ervaringen met burgerraadpleging tot nu toe is, dat ambtenaren en wijkraden voor- en achteraf zeer sterk sturen om de eigen visie te laten bovendrijven. Ik zou wel ex post evaluaties willen zien van de resultaten van de raadpleging, het uiteindelijke resultaat en het gevoel dat dat bij burgers oproept.

    Verder valt mij op dat raadplegingen worden gehouden zonder dat de gehanteerde begrippen van te voren zijn gedefinieerd. Met als gevolg veel spraakverwarring en strijd. Zo ken ik een ´burger´ evaluatie waarbij de deelnemers zelf inhoudt aan het begrip hebben gegeven, met als gevolg dat het begrip door belanghebbenden wordt ingevuld; evaluatie: ´dat is tussentijds meesturen´.

    Het valt mij ook op dat er discrepanties ontstaan tussen hoogopgeleiden die in het bedrijfsleven werken enerzijds en ambtenaren, hoogopgeleiden die in de maatschappelijke sector werken en politiek actieven anderzijds. De mening van de meerderheid domineert en tegenspraak wordt niet gewaardeerd. Dat leidt meestal niet tot integere en kwaliteitvolle besluitvorming.
    Dit mechanisme ondergraaft de toekomst van burgerparticipatie.

    Verder wil ik benadrukken dat de rol van gekozen vertegenwoordigers sterk aan het veranderen is. Het beter integriteit en kwaliteit in bestuurlijke besluitvorming wordt geïntegreerd, hoe kleiner de invloed van gekozen vertegenwoordigers op de uiteindelijke uitkomst zal zijn. Hun rol zal verschuiven in de richting van toezicht op integriteit en kwaliteit van het voorliggende besluit.

  5. De uitdaging is de doe-democratie op een goede manier te verbinden met de representatieve democratie. Dat kan op een heel eenvoudige manier: laat bestuur en raad de kaders voor doe-democratieprojecten vaststellen, zodat de resultaten die er uit voortkomen getoetst kunnen worden. Welke taken wil de gemeente loslaten, welke voorwaarden worden hieraan gesteld, wanneer komen burgerinitiatieven in aanmerking voor subsidie enz.
    In Oss hebben we ervaring met het verbinden van de doe-democratie en de representatieve democratie o.a. op basis van co-creatie. Zo maken we voor wijken en dorpen samen met inwoners, professionele instellingen, ondernemers en ambtenaren een vastgoedplanning in de vorm van een raadsadvies. Aan de start heeft het bestuur een taakstellende opdracht meegegeven voor dit co-creatieproces en na afronding stelt de gemeenteraad het advies vast. Zie http://www.oss.nl/voorzieningenkaart.

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *