Voor leraren in achterstandswijken regelde de gemeente Amsterdam zo’n 10 procent tijdelijk extra salaris om de uitstroom van leraren te stoppen. Het lerarentekort in het basisonderwijs is in Amsterdam in 2024 voor het eerst sinds 2020 gedaald, vooral op scholen met kinderen die opgroeien in wijken met meer achterstand.
Naast een lokale lerarenaanpak en onderwijsagenda werkt de stad ook aan een mbo-strategie, die leerlingen probeert toe te leiden naar ‘tekortberoepen’. Om te voorkomen dat roc’s jongeren opleiden voor toekomstige werkloosheid zijn populaire opleidingen zoals de sportacademie van een numerus fixus voorzien (Gemeente Amsterdam, 2024).
Steden spelen een zichtbare rol bij het bestrijden van acute crises, zoals de asiel-, corona- en energiecrisis, maar veel andere crises hebben een sluipend karakter, zoals onderwijskwaliteit-, arbeidsmarkt- en woningtekorten. Steden zijn belangrijk bij het tijdig signaleren, agenderen en aanpakken van deze problemen.
Grote steden kunnen bij monde van krachtige wethouders het nationale beleidsdebat mede beïnvloeden
Veel van deze vraagstukken bepaalt en betaalt de rijksoverheid. Grote steden kunnen bij monde van krachtige wethouders het nationale beleidsdebat wel mede beïnvloeden, al dan niet via hun politieke partijen. Na een lobby van onder meer Amsterdamse wethouders in de regio en in Den Haag kwamen de gezamenlijke aanpak van het lerarentekort en een socialer activerend arbeidsmarktbeleid hoger op de regionale én nationale beleidsagenda. Mede daardoor zijn extra middelen beschikbaar gekomen voor tijdelijke verhoging van lerarensalarissen in achterstandswijken en voor pilots ter versoepeling van de Participatiewet.
Kosten en de baten
Gemeenten lopen op gebied van onderwijs, armoede, werk en wonen ook steeds vaker zelf de gaten dicht die in nationale verzorgingsstaat-voorzieningen zijn gevallen. Verzorgingsstaat-arrangementen laten zich landelijk niet gemakkelijke aanpassen aan opgaven die lokaal sterk kunnen verschillen.
De stad werkt aan lokale aanpak van energiearmoede
In toenemende mate trekken steden autonomie naar zich toe en ontwikkelen ze eigen lokale investeringsagenda’s in onderwijs, arbeidsmarkt en volkshuisvesting. Ook werkt de stad aan lokale aanpak van energiearmoede door huiseigenaren, corporaties en verhuurders te helpen om woningen te verduurzamen.
De kost gaat daarbij vaak ver voor de baat uit. Als gemeenten leraren in achterstandswijken beter betalen en voorrang geven bij sociale huisvesting, blijven leraren ook langer behouden voor het onderwijs in kansarme wijken. Door schoolbesturen te overtuigen van het belang van een numerus fixus voor populaire mbo-studies zonder goede arbeidsmarktperspectieven en door gratis technische opleidingstrajecten beschikbaar te stellen voor ‘tekortberoepen’, voorkomen steden toekomstige werkloosheidsuitkeringen én arbeidsschaarste voor werkgevers.
Voor een vooruitziende sociale aanpak helpt een progressieve coalitie van politieke en maatschappelijke partijen
De kosten worden echter lang niet altijd betaald op de plek of door de instantie waar de baten terechtkomen. Een vooruitziende sociale aanpak vergt daarom breed draagvlak voor sociale investering en samenwerking op lange termijn. Daarvoor helpt een progressieve coalitie van politieke en maatschappelijke partijen die zich langdurig binden aan de benodigde middelen en afspraken. Ook helpt het om de effecten van investeringen te monitoren en te onderzoeken.
Lokale en nationale rol Amsterdam
Als we de sociale innovaties op gebied van het lerarentekort, de arbeidsparticipatie en energiearmoede overzien, valt op dat Amsterdam zowel een landelijk signalerende en agenderende rol als een lokaal investerende en samenwerkende rol vervult.
De kritiek leidde ertoe dat de Rijksoverheid de strenge (nationale) Participatiewet ging herzien
Bij het lerarentekort trokken bestuurders en wethouders gezamenlijk en in regionaal verband op en kwamen er voor verschillende steden convenanten met extra geld voor salarisverhoging. Bij het activerend arbeidsmarktbeleid leidde de kritiek van onder meer Amsterdam er mede toe dat de Rijksoverheid de strenge (nationale) Participatiewet ging herzien. De gemeente werkt aan experimenten en leert ook van succesvolle interventies in andere gemeenten, zoals de loonkostensubsidie van Den Bosch.
Bij de aanpak van de energiearmoede maakte het Amsterdamse sociale initiatief FIXbrigade landelijk school, maar ontstond er geen grootschalige samenwerking met de gemeente. De gemeente heeft wel sociale elementen van de FIXbrigade-aanpak opgenomen in de aanbesteding.
Geen quick fixes
Hoewel de aanleiding voor sociale innovaties in Amsterdam veelal is gelegen in urgente lokale problemen, gaat het bij de oplossingen niet om quick fixes, maar om langdurige sociale investering, samenwerking en betrokkenheid.
De gemeente loopt ook tegen de grenzen van haar eigen verantwoordelijkheid aan
Daarbij ontstaan nieuwe verdelingen of invulling van verantwoordelijkheden, maar loopt de gemeente ook tegen de grenzen van haar eigen verantwoordelijkheid aan. Waar gemeenten voorheen alleen verantwoordelijk waren voor het beschikbaar stellen en beheren van schoolgebouwen, zijn ze de afgelopen decennium ook lokale educatieve agenda’s gaan maken voor onder meer de aanpak van onderwijsachterstanden en lerarentekorten. Maar ze gaan niet over het toelatingsbeleid of de inrichting van de lerarenopleidingen.
Gemeenten kunnen samen met opleidingscentra voorkomen dat jongeren zich laten opleiden voor werkloosheid
Hoewel het werven van werknemers voor ‘tekortsectoren’ in eerste instantie een verantwoordelijkheid van werkgevers is, kunnen gemeenten wel samen met opleidingscentra voorkomen dat jongeren zich laten opleiden voor werkloosheid en in uitkering belanden. Bij het organiseren van effectief en efficiënt activerend arbeidsmarktbeleid is de gemeente sterk afhankelijk van landelijke wetgeving, maar heeft ze ook enige ruimte om te experimenteren en van andere gemeenten te leren.
Voor de verduurzaming van woningen van mensen in energiearmoede zijn zowel Europese, landelijke als lokale middelen beschikbaar. Maar het blijkt binnen het kader van Europese aanbesteding lastig om in een hoog tempo zoveel mogelijk huizen te verduurzamen én tegelijkertijd ruimte te bieden voor lokale arbeids-activerende initiatieven zoals de Amsterdamse FIXbrigade.
Bron van sociale innovaties
Amsterdam heeft zeker in vergelijking met andere steden een relatief stabiele coalitie van progressieve politieke partijen en beschikt over voldoende bestuurlijke en ambtelijke capaciteit om oplopende tekorten in onderwijs, arbeid en wonen landelijk te agenderen en er ook zelf lokaal in te investeren.
Sociaal investeringsbeleid ontwikkelt zich constant onder druk van nieuwe sociale problemen
Ons Amsterdamse onderzoek heeft laten zien hoe sociaal investeringsbeleid zich constant ontwikkelt onder druk van nieuwe sociale problemen, zoals groeiende arbeidstekorten. Vanuit progressief pragmatisme lopen grote steden ook regelmatig voorop in het initiëren van sociale innovaties. Hiermee vervullen grote steden, zoals Amsterdam, een steeds prominentere rol in de vormgeving van lokale sociale investeringsagenda’s.
Meike Bokhorst is senior wetenschappelijk medewerker bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en senior onderzoeker bij de Universiteit Utrecht. Ze was visiting fellow bij het European University Institute (EUI). David Bokhorst is research fellow bij EUI. Dit artikel is gebaseerd op het onderzoeksrapport The city as local welfare actor.
Foto: Ashley Ringrose (Flickr Creative Commons)