Overheid die waarheid geweld aandoet, schaadt de democratie

Een overheid die onvolledige informatie verschaft, zoals in de Toeslagenaffaire, of een premier die ronduit liegt, ontzegt burgers het recht op onafhankelijke meningsvorming. Politicoloog Peter Klerks wijst in zijn boek ‘Door Leugens Verleid’ op het grote gevaar van misleiding voor democratie.

Wie de geloofwaardigheid van de Nederlandse overheid kritisch beschouwt, komt waarschijnlijk tot de conclusie dat er voldoende redenen zijn om de informatie die zij verstrekt niet voetstoots als betrouwbaar aan te nemen.

Een actueel voorbeeld uit vele is de praktijk van het verstrekken van toeslagen voor kinderopvang door de Belastingdienst. Andere recente affaires waarbij onrechtmatig overheidsbeleid actief werd afgeschermd, zoals de gaswinning in Groningen die aardbevingen veroorzaakt, cijfers over geluidsoverlast door vliegverkeer en de politieke inmenging in zogenaamd onafhankelijk wodc-onderzoek over drugsbeleid, bevestigen dat het in uitzonderlijke gevallen voorkomt dat de Nederlandse overheid niet oprecht handelt.

Het informatiebeleid rond dergelijke kwesties kenmerkt zich doorgaans niet door rechtstreekse leugens. Veeleer wordt relevante informatie achtergehouden, waardoor problematisch beleid onzichtbaar blijft.

Cultuur van onder de pet houden

Bewindslieden hebben doorgaans de mond vol van transparantie, maar het feitelijke beleid kenmerkt zich eerder door een cultuur van onder de pet houden, getuige onder meer de vele Wob-beroepszaken die overheidsorganen zelf aanspannen om te voorkomen dat informatie moet worden prijsgegeven. Die constatering komt niet alleen van ongeduldige of verzuurde journalisten. Ook geïnterviewde ambtenaren constateren een kloof tussen zeggen en doen in het Nederlandse overheidsbeleid als het om transparantie gaat.

Het is op zichzelf niet vreemd dat de overheid probeert het eigen beleid als zinvol en succesvol voor te stellen. Iedere beleidsmaker zal zich in principe overtuigd tonen van het eigen gelijk, want een voortdurend weifelende en zwalkende bestuurder zou ineffectief en ongeloofwaardig zijn. Positieve en enthousiaste representatie van beleid wordt pas problematisch wanneer essentiële informatie wordt achtergehouden, waardoor een faire beoordeling van dat beleid wordt verhinderd.

Een politiek bestuurder kan in grote problemen raken door de volksvertegenwoordiging niet volledig te informeren. Erger nog wordt het wanneer de bestuurder of diens ambtenaren zich schuldig maken aan het voor het lapje houden van het parlement; dit geldt als een politieke doodzonde, die met een ‘rode kaart’ kan worden afgestraft.

Het actief onthouden van relevante informatie aan volksvertegenwoordiging en pers zonder dat daar goede redenen voor zijn, zoals de bescherming van gevoelige bronnen of methoden of de privacy van betrokkenen, is ongepast en niet democratisch. Geheimzinnigdoenerij en de schijn van verhulling bevorderen het wantrouwen en ondermijnen de geloofwaardigheid die gezagsdragers nodig hebben om effectief te kunnen opereren.

Waarheid is waardevol

Dit boek is geschreven vanuit de overtuiging dat ‘waarheid’ een waardevol concept is. De waarheid spreken op basis van eigen waarneming, dus niet vanuit blind geloof of goed vertrouwen, is onder normale omstandigheden te prefereren boven liegen of de boel flessen. Een absoluut verbod om te liegen zal niet wenselijk zijn. Wie bijvoorbeeld de pech heeft te worden ondervraagd in een situatie waar de mensenrechten en de Verdragen van Genève niet worden gerespecteerd, zoals in een dictatoriaal regime heeft het morele recht om zuinig te zijn met de waarheid.

Waarheid spreken heeft de voorkeur, maar het hangt er wel van af welk effect waarheid spreken teweegbrengt. Onder normale omstandigheden is het met voorbedachten rade vertellen van leugens om een ander die recht heeft op de waarheid iets op de mouw te spelden afkeurenswaardig, omdat de leugenaar daarmee de ander hindert in het vormen van een eigen en onafhankelijk oordeel. Hij neemt de ander als het ware iets af; het Engelse woord voor bedriegen, to deceive stamt dan ook van het Latijnse de capere: nemen van.

Onverschilligheid tegenover het onderscheid tussen waarheid en leugen is niet vrijblijvend. Het relativeren van nepnieuws en misleiding als een onvermijdelijk bijverschijnsel van deze tijd is een vorm van capitulatie voor machtsmisbruik. Het is een moreel probleem en uiteindelijk een existentiële bedreiging voor onze democratische samenleving.

Verandering kan niet zonder waarheidsvinding

In een land als Nederland maakt het zoeken naar waarheid het mogelijk tot gerechtigheid te komen wanneer er onrecht is gedaan. Waarheidsvinding is de kern van de wetenschap, van de opsporing, van onderzoeksjournalistiek en van inlichtingenwerk. Waar ernstige mensenrechtenschendingen hebben plaatsgevonden werkt de waarheid bevrijdend en maakt het verzoening mogelijk.

Wetenschappelijk gezien is ‘waarheid’ een problematisch begrip; op de zogenoemde correspondentietheorie die waarheid ziet als datgene wat overeenstemt met de werkelijkheid, is veel af te dingen. Ik ben in academische zin begin jaren tachtig postmodernistisch gevormd, en Nietzsches stoere uitspraak: ‘Er zijn geen feiten, alleen interpretaties’ klinkt me dan ook bekend in de oren.

Desalniettemin is voor dit boek niet getracht aan de hedendaagse filosofie een bruikbaar waarheidsbegrip te ontlenen. Ik hoop gereedschap te leveren. Karl Marx parafraserend hebben filosofen immers sinds duizenden jaren de wereld geïnterpreteerd. Het is echter hoog tijd om haar te veranderen in een wereld waar mensenrechten en een zorgvuldige omgang met de natuur als essentiële waarden worden onderkend. Dat is zonder waarheidsvinding niet mogelijk.

De hier gemaakte keuze voor een waarheidsbegrip zoals dat onder meer gebruikt wordt in de empirische wetenschap en in onze strafrechtspleging is daarom zowel praktisch als principieel. Praktisch, omdat dit waarheidsbegrip op een brede consensus en toepassing kan rekenen in onze samenleving. De filosoof Richard Rorty zou daarmee waarschijnlijk content zijn. Hij verwerpt weliswaar de klassieke waarheidsopvatting, maar onderkent het belang van een pragmatisch waarheidsbegrip voor de gemeenschap: Truth is what your contemporaries let you get away with.

De keuze is ook principieel, omdat ik de voorkeur geef aan het op dit moment in Nederland gehanteerde waarheidsbegrip, hoe imperfect ook, boven een postmoderne relativering die iedere opvatting als gelijkwaardige positie (‘ook een mening’) beschouwt. De filosofie van mensen als John Rawls, Susan Neiman en Michael Walzer is me dierbaarder dan die van cynici, sceptici en nihilisten.

De politicoloog Peter Klerks werkt aan de Politieacademie en is raadsadviseur bij het Openbaar Ministerie. Samen met Eveline Lubbers richtte hij beginjaren ’80 het aan de kraakbeweging gerelateerde Buro Jansen & Janssen op dat onderzoek deed naar het werk van de BVD. Dit artikel is een door redactie bewerkt fragment uit zijn boek ‘Door leugens verleid’, een uitgave van uitgeverij Prometheus.

 

Foto: Jametlene Reskp on Unsplash