Het kabinet wil via het wetsvoorstel Reikwijdte het gebruik van jeugdzorg terugdringen en lokale teams verplicht stellen als laagdrempelig aanspreekpunt. Het wetsvoorstel is een poging om grip te krijgen op een stelsel waarvan de instroom al jaren stijgt.
Je realiseert geen transformatie alleen door de jeugdzorg anders te organiseren
Wie een cultuuromslag wil bereiken, en dat wordt hier beoogd, moet echter meer doen dan het systeem aanpassen. Nieuw juridisch kader verandert immers weinig aan wat professionals dagelijks doen, tenzij ook het denken en handelen verandert.
Je realiseert geen transformatie alleen door de jeugdzorg anders te organiseren. Professionals blijven dan werken vanuit dezelfde reflex. Ergo, ze blijven problemen signaleren, risico’s afvangen en snel doorverwijzen. Een echte omslag van de jeugdzorg vraagt om een fundamentele heroriëntatie. Van probleemdenken naar kansen benutten, van rugzakken naar levensvaardigheden, van individuele trajecten naar relaties en nabijheid.
Stress, onzekerheid en hobbels horen bij opgroeien. De vraag is niet of die er zijn, maar wel hoe jongeren en ouders ermee omgaan en wie hen daarbij waar nodig ondersteuning biedt. Professionals kunnen een cruciale rol spelen, mits zij oog hebben voor de mogelijkheden om veerkracht, vaardigheden en hoop te versterken. Dat geldt zowel preventief als in de geïndiceerde zorg.
Werkwijze die werkt
Dat een omslag in de jeugdzorg mogelijk is, zien we in Heerlen. Positieve Jeugdzorg is daar ontwikkeld als een werkwijze gebaseerd op inzichten uit welzijns- en veerkrachtwetenschap. Deze aanpak vertrekt niet vanuit een diagnose of tekorten, maar vanuit wat werkt. We hebben het dan over de ontwikkeling van veilige plekken, betekenisvolle relaties, dagelijkse routines, perspectief en generieke vaardigheden die helpen omgaan met tegenslag. Deze factoren versterken welzijn, ongeacht de problemen die kinderen, jongeren en hun gezinnen ervaren.
Positieve Jeugdzorg kantelt negatieve taal, en voorkomt onnodige problematisering
Positieve Jeugdzorg is gericht op twee sporen. Enerzijds op verhoging van de levenskwaliteit, via relaties, routines, mentale gezondheid, veilige plekken en perspectief. Anderzijds op verbetering van de kwaliteit van zorg, door vroeg, licht en nabij te werken en specialistische zorg alleen in te zetten wanneer dat nodig is.
Positieve Jeugdzorg kantelt negatieve taal, en voorkomt onnodige problematisering. Professionals coachen jongeren en ouders richting een groeimindset. Ze bagatelliseren problemen niet, maar maken ze ook niet onnodig groot. Ze normaliseren niet in de uitgeholde betekenis van het woord, maar versterken wat goed gaat en leren gezinnen vaardigheden te ontwikkelen om met leven en tegenslag om te gaan.
Stelsel uit balans
De bestaande jeugdzorg bevat waardevolle elementen, maar is niet in balans. De druk op maatwerk is groot, de reflex tot verwijzen sterk en de ruimte voor welzijnsversterkende relaties klein. In tegenstelling hiermee bevordert Positieve Jeugdzorg generieke vaardigheden die het welzijn versterken. Als er aanvullende hulp nodig is, dan wordt die altijd passend bij de zorgzwaarte aangeboden.
Echte verandering van de jeugdzorg vraagt een welzijnsgericht perspectief op alle niveaus
Positieve jeugdzorg vertrekt niet enkel vanuit een diagnose, maar versterkt datgene dat kinderen, jongeren en hun gezinnen in huis hebben om problemen of tegenslagen het hoofd te bieden.
Echte verandering van de jeugdzorg vraagt een welzijnsgericht perspectief op alle niveaus. Op dat van kinderen, jongeren en gezinnen, door versterking van hun netwerk, draagkracht en veerkracht. Op dat van organisaties binnen het jeugdstelsel, door positieve jeugdzorg te verankeren, via relaties, continuïteit en vakmanschap. En tenslotte ook op het niveau van gemeentelijke overheden en landelijke overheid, door te investeren in meerjarige verankering van de uniforme positieve werkwijze.
De door ons bepleitte transformatie is een parallel proces. Zoals je werkt met jongeren en ouders, zo werk je als organisatie met professionals en werk je als gemeente met organisaties. Bij die aanpak hoort een andere financiële realiteit. De huidige prikkels belonen lichte zorg omdat die goedkoper is. Positieve Jeugdzorg investeert daarentegen in welzijn, generieke vaardigheden en netwerken om structurele instroom te voorkomen. Het Rijk moet, met andere woorden, ruimte bieden, ook financieel, om deze positieve aanpak verder te ontwikkelen en te bestendigen.
Stappen voor gemeenten
Gemeenten die instroom in de jeugdzorg willen terugdringen en tegelijkertijd de kwaliteit ervan willen verhogen, adviseren we om vier stappen te doen.
- Werk met gezinnen vanuit een welzijnsgericht perspectief. Focus op veerkracht, mentale gezondheid en ontwikkeling, zowel preventief als in geïndiceerde zorg. Eén ankerpunt vergroot vertrouwen en versnelt actie.
- Stimuleer organisaties om te werken volgens een uniforme aanpak van Positieve Jeugdzorg.
- Voer een welzijns- of veerkrachtcheck uit voordat wordt doorverwezen. Kan de vraag worden opgelost in het eigen netwerk, via school of met lichte steun? Zo ja, regel dat; zo nee, onderbouw kort waarom specialistische zorg nodig is.
- Verbind organisaties met elkaar, om de diversiteit van expertise te waarborgen en om samenwerking te bevorderen vanuit een uniforme overkoepelende visie met positief perspectief. Organisaties moeten draagvlak creëren voor professionals om autonoom vanuit de Positieve Jeugdzorg visie te werken.
Uitnodiging
Het ministerie van VWS wil minder problematisering, minder instroom, beter passende zorg en meer financiële houdbaarheid. Positieve Jeugdzorg biedt een manier om deze doelen te operationaliseren, door een verbinding van regelgeving met uitvoerbaar vakmanschap, relationele nabijheid en duurzame ontwikkeling van jongeren en ouders.
Het wiel hoeft niet opnieuw te worden uitgevonden
Het grote voordeel is dat de instrumenten, handvatten en praktijkvoorbeelden van deze positieve aanpak al bestaan. Het wiel hoeft niet opnieuw te worden uitgevonden. Sterker nog, samen met de Augeo Foundation en het Verwey-Jonker Instituut werken wij aan een verdere doorontwikkeling en wetenschappelijke onderbouwing van Positieve Jeugdzorg, zodat de aanpak op grote schaal kan worden toegepast.
Bij deze nodigen wij ministerie en gemeenten uit om Positieve Jeugdzorg onderdeel te maken van een landelijk leer- en ontwikkelprogramma. Heerlen kan ervaring inbrengen, Augeo landelijk expertise en een landelijk netwerk over veerkracht en professionalisering en het Verwey-Jonker Instituut onderzoek, duiding en wetenschappelijke borging. Door te investeren in de dagelijkse praktijk van relaties, perspectief en veerkracht kan de jeugdzorg worden wat het zou moeten zijn: passend, menselijk en duurzaam.
Simone Knops is projectleider-gedragswetenschapper gemeente Heerlen, oprichter Positieve Jeugdzorg. Marga Haagmans is head of Innovation & Policy Augeo Foundation. Frouke Sondeijker is hoofd onderzoeksgroep Jeugd en senioronderzoeker Verwey-Jonker instituut. Majone Steketee is wetenschappelijk adviseur Verwey-Jonker Instituut. De tekst van dit artikel is onderschreven door Arlette Vrusch, wethouder gemeente Heerlen, Mariëlle Dekker, directeur Augeo Foundation en Dedan Schmidt, interim-directeur Verwey-Jonker Instituut.
Voor actuele informatie over Positieve Jeugdzorg is het handig om te kijken op de LinkedIn pagina. Deze wordt regelmatig geüpdatet.
Foto: fauxels via Pexels.com